panacea.pl

:: Róża dzika, lecz oswojona…
Panacea Nr 4 (9), październik 2004, strony: 10-13


 
Róża dzika, lecz oswojona…
Pod względem liczby witamin i ich zawartości dzikie gatunki róży przewyższają wszystkie rośliny. Zawartość witaminy C w owocach róży jest 10 razy większa niż w porzeczce czarnej, a 100 razy większa niż w jabłkach. Trzy owoce mogą pokryć dzienne zapotrzebowanie.

Motto:
Nie dzika - oswojona
jak stara dobra żona
kiedy jest bardzo źle
da witaminę Ce
(ks. Jan Twardowski, Zielnik)

Hildegarda z Bingen tak pisała na temat róży: "Jest zimna, a chłód jej nie jest bez pożytku pewnego. Wczesnym rankiem albo po brzasku weźmij płatek róży i połóż na oczy. Wyciągnie on sok, czyli załzawienie i klarownymi je uczyni. Wszakoż i ów, któren na ciele wrzody jakoweś ma, niech na nie płatki róży przykłada, a wyciągną zeń cały śluz. Kto zasię w gniew nagły łacno wpada, nich weźmie róże i niewiele szałwi, i na proch zetrze. W onej zaś godzinie, gdy go gniew chwyta, niech do nosa przyłoży…".

Rosa
z rodziny różowatych (Rosaceae) obejmuje bardzo liczne gatunki krzewów ozdobnych, dziko rosnących i handlowych, do celów dekoracyjnych i leczniczych - zarówno w gruncie, jak i w szklarniach. Ocenia się, że na świecie rośnie około 400 gatunków tego rodzaju, z czego w Polsce występuje dziko 21 gatunków, z których najpospolitsza jest róża dzika (Rosa canina). Uprawianych jest 6 gatunków. Róże dziko rosnące dzieli się na 8 sekcji.

Jako źródło witamin
duże znaczenie mają gatunki z sekcji Cinnamomea, do której należą tak cenne pod tym względem gatunki, jak Rosa cinnamomea, Rosa acicularis, Rosa dahurica, Rosa rugosa i Rosa laxa.

W lecznictwie
najczęściej stosowane są owoce i płatki kwiatów kilku gatunków róż: owoc róży (Fructus Rosae, Fructus Cynosbati cum seminibus - cały owoc z orzeszkami lub sine seminibus - pozbawiony orzeszków), pozyskiwany z róży dzikiej, francuskiej i girlandowej; kwiat róży (Rosae flos, Rosae petalae - płatki róży), pozyskiwany z róży francuskiej, stulistnej i gatunków ozdobnych o czerwonych płatkach.

Już w starożytności
sadzono róże. W Babilonii i w Persji poświęcone były one bogini miłości, skąd dotarły do Azji Mniejszej, następnie do Egiptu i Rzymu. Znano wiele odmian hodowlanych róży. Lekarze greccy, jak Dioskurides i Galen, dawali pierwszeństwo formom dzikim. Wykorzystywali oni przeważnie różę francuską (Rosa gallica) i różę stulistną (Rosa centifolia) oraz różę dziką. W antycznym Rzymie poduszka wypełniona suszonymi płatkami kwiatu róży uspokojała, przywodziła słodki sen. Rzymskie patrycjuszki pielęgnowały cerę maseczkami z płatków róży.

W wiekach średnich
była ważnym, podstawowym składnikiem tzw. rosee - ulubionej potrawy tamtej epoki. Składała się ona z kapłona, migdałów, szafranu, cukru oraz płatków róży, które nadawały jej aromat.

Sfery arystokratyczne powszechnie używały wody różanej, która służyła do obmywania rąk podczas wykwintnych bankietów, była też najpopularniejszym pachnidłem Dalekiego Wschodu i talizmanem chroniącym od wszelkiego zła.

W medycynie klasztornej
róża była również chętnie stosowana. Z jej płatków przyrządzano maści do oczu, a gotowane w winie wykorzystywano przy bólach uszu i głowy, także w stanach zapalnych skóry i dziąseł. Ponieważ róży przypisywano właściwości chłodzące i osuszające, stosowano ją w średniowieczu przede wszystkim na gorączkę, na "zagrzane organy trawienne" (biegunkę), oparzenia i ropiejące skaleczenia, o czym można przeczytać np. w Aemilius Macer. Ważnym lekiem od średniowiecza do XX w. był olejek różany, stanowiący podstawę wielu receptur leków do stosowania zewnętrznego i wewnętrznego. Przyrządzany z kwiatów róż i oliwy, olejek różany był najczęściej stosowany razem z olejkiem fiołkowym. W takiej postaci zadawano go przede wszystkim na gorączkę, ale ceniono go także jako lek na rany. Do celów leczniczych używano też kory i korzeni, które były znanym środkiem przeciwko ukąszeniom wściekłych psów.

W medycynie ludowej
wielu krajów owoce i kwiaty róży miały szerokie zastosowanie. We Francji kwiat róży stosowano jako lek przeciwszkorbutowy, przeciw robakom, przy hemoroidach i jako środek ogólnie wzmacniający.

W Bułgarii kwiat róży używany jest do dziś w schorzeniach przewodu pokarmowego, do płukań przy zapaleniu jamy ustnej i gardła oraz spojówek.

Róża dzika (Rosa cannina)
Inne jej nazwy to róża polna, róża cierniowa, róża głogowa, głóg polny, szypszyna, nieszpułka, psia róża. Rośnie w całej Europie i w północno-zachodniej Azji. W Polsce występuje powszechnie na brzegach lasów, w zaroślach, na miedzach i w pobliżu domostw. Jest kolczastym krzewem wyrastającym na wysokość do 4 m, bardzo trwałym i odpornym na mróz, o łukowato wygiętych pędach pokrytych kolcami oraz lśniącymi liśćmi złożonymi z kilku podłużnie owalnych listków. Kwitnie w maju i w czerwcu, wykształcając duże pięciopłatkowe jasnoróżowe lub białe kwiaty o średnicy 4-5 cm, zakwitające na długich szypułkach, na szczytach pędów, osadzonych pojedynczo lub w baldachogronach, wspaniale pachnące. Kiedy dno kwiatowe stanie się mięsiste, róża wytwarza czerwoną lub koralową szupinkę (owoc pozorny), owalnie wydłużoną (długości 2 cm), o twardej błyszczącej powierzchni, z wyraźną pozostałością działek kielicha na szczycie. Wewnątrz dopiero znajdują się owoce właściwe - liczne białawe orzeszki z ostrymi szczecinkami. Owoce dojrzewają w końcu września i w październiku. Owoce zbiera się ze stanu naturalnego lub upraw, gdy są już czerwone, ale jeszcze twarde, i suszy rozłożone cienką warstwą w temperaturze do 350C. Płatki korony (kwiat) zbiera się na początku kwitnienia i suszy w podobnej temperaturze.

Owoce róży dzikiej zawierają duże ilości kwasu askorbinowego, czyli witaminy C - do 1,8% (niekiedy nawet do 6%), czyli 20-30 razy więcej niż cytryna.

Zawierają także prowitaminę A, karotenoidy (m. in. beta-karoten, likopen), ksantofile, witaminy z grupy B, witaminę E (ok. 70 mg/100g), K, PP oraz prowitaminę A. Są w nich również flawonoidy (m. in. astragalina, izokwercetyna i tylirozyd) oraz garbniki, cukry (w tym cukier inwertowany - 2%), sorbit i olejek eteryczny (ok.0,03%), kwasy organiczne (jabłkowy i cytrynowy około 1,5%) oraz sole mineralne (potas, wapń, żelazo, fosfor i magnez).

Róża francuska (Rosa gallica)
zwana jest różą "cukrową" lub "octową". Pochodzi z południowej Europy i Azji, u nas występuje dziko w południowej części kraju. Dorasta do metra wysokości, wytwarza liczne podziemne pędy. Ma okazałe, czerwone, aromatyczne kwiaty.
W płatkach kwiatowych znajduje się olejek eteryczny (Oleum Rosaea - 0.01%), garbniki, glikozydy antocyjanowe i flawonowe. Działanie i zastosowanie jest takie jak róży dzikiej. Ponadto stosuje się ją w zastoju krążenia, dolegliwościach menstruacyjnych, owrzodzeniu jamy ustnej i bólach gardła.

Róża stulistna (Rosa centifolia)
Krzew do 2 m wysokości, pochodzi z Iranu i Kaukazu, często sadzony jako roślina ozdobna. Na pędach tej róży występują duże kolce i szczecinki, liście zwykle pięciolistkowe oraz różowe lub czerwone kwiaty - pełne, silnie pachnące.
Płatki zawierają olejek eteryczny (różany), którego głównymi składnikami są alkohole terpenowe: geraniol, nerol, cytronelol. Oprócz olejku występują w nich garbniki oraz glikozydy antocyjanowe i flawonowe.

Z płatków kwiatowych róży francuskiej i stulistnej uzyskuje się olejek różany. W świeżych płatkach olejek znajduje się w postaci delikatnej zawiesiny w komórkach skórki; przy suszeniu zanika.

Płatki róży - surowiec swieży Róża girlandowa (Rosa cinnamomea)
Jest gatunkiem polimorficznym, występującym na Ukrainie, w Rosji, w Kazachstanie; na łąkach, w zaroślach, wąwozach, na porębach, na skrajach lasów i w zalewanych dolinach rzecznych. Jest to krzew o wysokości 1-2 m, z cienkimi, długimi, nieco zwisającymi pędami i błyszczącą czerwonobrązową korą. Pędy dolne i pędy nie kwitnące mają proste, cienkie, gęsto rozmieszczone kolce. Promieniste, duże, blado- lub ciemnoczerwone kwiaty są osadzone pojedynczo lub 2-3, z licznymi pręcikami i słupkami. Owoce pozorne, powstałe z silnie rozrośniętego dna kwiatowego i zalążni, są kuliste lub wydłużone, nieduże, pomarańczowe, pomarańczowoczerwone lub czerwone; mięsiste, z dużą ilością orzeszków. W owocach pozornych znajduje się mnóstwo bardzo ostrych, szczeciniastych włosków. Orzeszki (zwane popularnie nasionami), są żółtawe, kanciaste, owłosione, mają do 5 mm długości. Róża girlandowa kwitnie od maja do końca lipca a owoce dojrzewają w sierpniu-wrześniu i pozostają na pędach do zimy. Zaczyna owocować w 3 roku życia. Owoce zawierają witaminę C, karoten, witaminy P, B2, K i E, cukry, pektyny, kwas cytrynowy i jabłkowy, garbniki i olejek eteryczny. Posiadają działanie i zastosowanie takie jak w przypadku róży dzikiej.

Źródło witaminy C
Pod względem liczby witamin i ich zawartości dzikie gatunki róży przewyższają wszystkie rośliny. Zawartość witaminy C w owocach róży jest 10 razy większa niż w porzeczce czarnej, a 100 razy większa niż w jabłkach. Jeden - trzy owoce mogą pokryć dzienne zapotrzebowanie dorosłego człowieka na witaminę C.

Naturalna witamina C jest 3-5-krotnie skuteczniejsza od syntetycznej ze względu na towarzyszące jej flawonoidy i kwasy organiczne, które chronią ją przed zbyt szybkim rozkładem. Jest także lepiej wchłaniana z przewodu pokarmowego, skuteczniejsza w działaniu, bo szybciej osiąga i dłużej utrzymuje niezbędne stężenie w organizmie.

Płatki róży - surowiec suchy Zakres działania witaminy C na organizm jest bardzo szeroki. Nie wytwarzany w organizmie kwas askorbinowy (wit.C) potrzebny jest do tworzenia kolagenu i cholesterolu. Bierze on udział m.in. w procesach oksydoredukcyjnych, wpływa na zachowanie elastyczności i szczelności ścian drobnych naczyń krwionośnych i ułatwia wydzielanie niektórych hormonów (m.in. nadnerczy), a nade wszystko - do tworzenia interferonu, o którym teraz głośno z powodu jego zastosowań w immunologii. Miejscem magazynowania witaminy C są przede wszystkim krwinki białe i płytki krwi - stąd zależność między brakiem tego związku a odpornością organizmu na choroby pochodzenia bateryjnego i wirusowego. Witamina C uczestniczy także w hamowaniu aktywności histaminy uwalnianej w alergiach, dlatego można przyjąć, że jest lekiem przeciwalergicznym. Chroni też organizm przed niektórymi skutkami stresu oraz pobudza wydzielanie enzymów.

Ze składników mineralnych owoce róży zawierają szczególnie dużo żelaza.

Owoce i wyciągi
z owoców róży są lekiem witaminizującym organizm. Uzupełniają niedobory witamin w chorobach przeziębieniowych, w ciąży, przy nadmiernej kruchości naczyń oraz w kamicy żółciowej i nerkowej. Dzięki obecności flawonoidów owoce róży działają także żółciopędnie, rozkurczowo i moczopędnie. Stosowane są w kamicy nerkowej i żółciowej. Róża ma także zastosowanie wówczas, gdy organizm wydala witaminę C w zwiększonych ilościach lub powoduje jej rozkład (choroby zakaźne, zapalenie płuc, reumatyzm, rozległe oparzenia). Poza lecznictwem owoce róży używane są jako dodatek witaminizujący przetwory owocowe i warzywne oraz jako podstawowy surowiec do wyrobu koncentratów witaminowych. Są doskonałym, wartościowym surowcem do wyrobu soków pitnych, dżemów, konfitur, win (choć podczas procesu fermentacji witamina C ulega utlenieniu).

Rosa centifolia - ilustracja z niemieckiego atlasu Köhlers Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte z roku 1887. Odwary z kwiatów
stosuje się jako lek łagodnie ściągający i przeciwzapalny. Kwiaty wchodzą też w skład ziołowych mieszanek nasercowych i wykrztuśnych.

Olejek różany
ma szerokie zastosowanie w przemyśle perfumeryjnym, kosmetycznym i aromaterapii. Tak zwana woda różana jest w wielu krajach uniwersalnym tonikiem do suchej, wiotczejącej skóry.

W weterynarii
owoce róży zaleca się przy C-hipowitaminozie, w celu przyspieszenia wzrostu słabych zwierząt, jako środek moczopędny i odtruwający.

Szwedzi usuwają z dzikiej róży skórkę, meszek i nasiona i z tak przygotowanych owoców przygotowują zupę…

dr inż. Ewa Osińska

Dr inż. Ewa Osińska jest adiunktem w Katedrze Roślin Warzywnych i Leczniczych Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego (SGGW) w Warszawie. Ukończyła studia na Wydziale Ogrodniczym. W 1991 r. uzyskała stopień doktora nauk rolniczych w zakresie ogrodnictwa - specjalność rośliny. Od 1989 r. członek Polskiego Towarzystwa Nauk Ogrodniczych (w latach 1995-99 sekretarz Oddziału Warszawskiego PTNO, obecnie skarbnik tego Oddziału). Od 1995 r. jest członkiem International Society for Horticultural Science (ISHS). Prowadzi badania z zakresu biologii rozwoju, zmienności osobniczej i agrotechniki roślin leczniczych i aromatycznych - w aspekcie gromadzenia się substancji biologicznie aktywnych.

Piśmiennictwo
Czikow P., Łaptiew J. Rośliny lecznicze i bogate w witaminy. PWRiL, Wwa1987, ss. 308-13; Grochowski W. Jadalne owoce leśne. PWRiL, Wwa 1983, ss. 96-110; Kohlmünzer S. Farmakognozja. Podręcznik dla studentów farmacji. PZWL, Wwa 1998, ss. 536-37; Lewkowicz-Mosiej T. Leksykon roślin leczniczych. Wyd. Świat Książki, Wwa 2003, s. 244; Mazerant-Leszkowska A. Mała księga ziół. Instytut Wydawniczy Związków Zawodowych, Wwa 1990, ss. 236-39; Mayer J.G., Uehaleke B., Saum O.K. Zioła ojców benedyktynów. Mieszanki i leczenie. Wyd. Świat Książki, Wwa 2004, ss. 162-63; Mikołajczyk K., Wierzbicki A. Zioła. LSW, Wwa1983, ss. 214-18; Nowiński M. Dzieje upraw i roślin leczniczych. PWRiL, Wwa 1980, ss. 32-34; [red.] Strzelecka H., Kowalski J. Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. PWN, Wwa.2000, ss. 488-90; [red.] Rumińska A., Ożarowski A. Leksykon roślin leczniczych. PWRiL, Wwa 1990, ss. 433-35; Sarwa A. Wielki leksykon roślin leczniczych. Książka i Wiedza, 2001, ss. 332-34.




adres tego artykułu: https://panacea.pl/articles.php?id=52