panacea.pl

:: Wino w dawnym aptekarstwie
Panacea Nr 4 (29), październik - grudzień 2009, strony: 32-34


Wino w dawnym aptekarstwie

Wino w dawnym aptekarstwie pełniło wielorakie funkcje. Świadczą o tym adnotacje w dawnych farmakopeach, z których wynika, że zapasy wina w aptekach były tak oczywiste i naturalne, jak leki czy specjalistyczne utensylia. W Farmakopei Królestwa Polskiego (1817) czytamy: Do użytku farmaceutycznego najodpowiedniejsze są wina francuskie białe, wina reńskie i wino Malaga. Wino w dawnym aptekarstwie pełniło zarówno funkcje technologiczne, np. jako rozpuszczalnik, jak i merytoryczne, np. jako składnik leków. Zastosowania technologiczne wina były różnorodne: płukanie w winie surowców leczniczych, gotowanie w winie leczniczych surowców roślinnych, maceracja winem surowców roślinnych, zarabianie winem suchych, sproszkowanych składników leku, w celu nadania im odpowiedniej konsystencji, rozrabianie w winie składników leku, rozpuszczanie w winie leku, w celu umożliwienia jego zażycia. Przykłady takich zastosowań wina pochodzą ze źródeł, obejmujących okres od I wieku przed Chr. do 1 połowy XIX w. Są to: O lecznictwie ksiąg ośmioro Celsusa, Farmakopea florencka (1498) [Pierwszy urzędowy lekospis w Europie, obowiązkowy dla aptekarzy florenckich], Farmakopea austriacka (1770), Farmakopea Królestwa Polskiego.

Płukanie surowców
Farmakopea florencka: Olej z dżdżownic. Weź dżdżownic pół funta, opłucz dobrze w winie… Farmakopea austriacka: Preparat z wątroby wilka. Wątrobę wilka płucze się w winie, suszy w piekarniku...

Gotowanie surowców
Celsus: W chorobach tchawicy używa się lekarstwa następującego: owoców strączyńca, korzenia kosaćca, cynamonu, nardu kłosowego, mirry, olibanum [aromatyczna żywica z drzew gatunku Boswellia], każdego z tych po 1 denarze [3,9 g], szafranu 1/4 denara. Wszystko to gotować w półtorej kwarty wina rodzynkowego do gęstości miodu. W ranach ciężkich, powstałych ze stłuczenia, otarcia lub obecności obcego ciała, najskuteczniejsze są okłady przyrządzone z łupinek granatowych w winie odgotowanych, których miąższ roztarty miesza się z maścią woskową i olejkiem różanym. Do powstrzymania gnicia ciała i zapobieżenia szerzenia się zgorzeli, a także usunięcia zgniłego mięsa, służy miód […] z oliwnymi liśćmi, poprzednio w winie odgotowanymi. Farmakopea florencka: Odtrutka według Andromacha. Weź pulpy z rodzynków 3 uncje [3 x 27,3 g], szafranu 1 drachmę, tataraku i bdellium [wonna żywica z drzewa Commiphora africana] po 21 drachmy, kasji [cynamonowiec chiński] i cynamonu po 11 drachmy, nardu kłosowego 3 drachmy [...], wina pachnącego ile trzeba, gotuj i zrób odtrutkę. Farmakopea austriacka: Maść czerwona. Weź masła świeżego niesolonego 6 funtów, kłącza marzanny barwierskiej i korzenia pięciornika, obojga po 3 uncje, gotuj w winie czerwonym pachnącym, aż całe wino się wygotuje. Preparat z wilczych płuc. Świeże płuca wilka […] gotuje się w winie białym, dodawszy do niego hyzopu i driakwi polnej...

Maceracja
Celsus: Syrop piołunowy. Weź piołunu pół funta, róży czerwonej 2 uncje, nardu kłosowego 3 drachmy, wina starego dobrego i soku pigwowego po 21 funta, maceruj przez jedną noc. Farmakopea austriacka: Syrop ze skórek pomarańczowych. Weź świeżych skórek z pomarańczy 6 uncji, wina dobrego dwa funty, maceruj skórki w winie w miejscu chłodnym przez 24 godziny. Maść żołnierska. Weź liści bobkowych, ruty i majeranku, każdego po pół funta […], styraku trzcinowego, mastyki i olibanum po 3 uncje […], wosku żółtego 2 funty […]. Świeże zioła maceruj w dostatecznej ilości wina białego przez kilka dni. Farmakopea KP: Syrop ze skórek pomarańczowych. Weź suszonych skórek pomarańczy 4 uncje, wina francuskiego białego 2 funty, wytrawiaj przez 2 dni w zamkniętym naczyniu. Nalewka opiumowa. Weź opium 4 uncje, szafranu półtorej uncji, goździków i cynamonu po 2 drachmy, wina Malaga 2 funty. Zmieszaj i zostaw na 4 dni, żeby się macerowało.

Zarabianie leków suchych
Celsus: Najsłynniejszy z kołaczyków jest ten sporządzony przez Polyba, zięcia Hipokratesa, zwany Sphragis (pieczęć): ałunu łupnego 4 denary, chalkantytu [uwodniony siarczan miedzi CuSO4 5H2O] 2 denary, mirry 5 denarów, aloesu tyle samo, owoców granatu i żółci wołowej po 6 drachm; leki te roztarte, zarabiają się winem cierpkim. Pastillus Andronis. Przy zapaleniu języczka, brudnych i złośliwych wrzodach sromnych, zaleca Andron kołaczyk: orzechów galasowych, chalkantytu i mirry po 1 denarze […], leki te zarabia się winem z rodzynków. Galen: Kołaczyki Andromacha. Weź kopytniku, majeranku, smoły, każdego po 2 drachmy, pigwy, tataraku, opoponaku […], każdego po 3 drachmy, mirry […], nardu kłosowego, szafranu, kasji, każdego po 6 drachm […], wina ile trzeba, zrób kołaczyki. Farmakopea austriacka: Powidełko orwietańskie [Orvieto - miasto w Umbrii]. Weź sproszkowanego mięsa żmii […], cytwaru [korzeń ostrzyżu plamistego], arcydzięgla, kozłka lekarskiego, dyptamu białego, omanu wielkiego, jaskółczego ziela, każdego po 3 uncje […], glinki pieczętnej 1 uncję […], opium 3 drachmy, robu jałowcowego 6 funtów, wina szlachetnego ile trzeba, zrób powidełko.

Rozrabianie w winie
Galen: Teriak Andromacha. Weź kołaczyków z cebuli morskiej 48 drachm, kołaczyków żmijowych i opium po 24 drachmy, wina dobrego pachnącego ile trzeba. Farmakopea austriacka: Powidełko z ożanki czosnkowej. Weź ożanki czosnkowej 1 uncję, dyptamu kreteńskiego […], kasji, galbanu, styraku, glinki lemnijskiej, opium - każdego po półtorej drachmy. Opium rozpuść w winie. Farmakopea KP: Powidełko teriakowe. Weź opium, rozpuść je dobrze w dostatecznej ilości wina Malaga.

Rozpuszczanie dla zażycia
Celsus: Na wzmocnienie głosu służy napój złożony z 1 denara olibanum, rozpuszczonego w 2 kieliszkach wina.

LECZNICZE ZASTOSOWANIE WINA

Wino - lek lub składnik leku
Celsus: Powstrzymują upływ krwi siarkan żelazawy, po grecku chalkantos zwany, olibanum, alona, […], ołów palony, ziele krwawe, glina garncarska, wino. Gryzącymi lekami są: ałun płynny, grynszpan, cynober, kora kadzidłowego drzewa, żywica terpentynowa, korzeń narcyzowy, sok niedojrzałych winogron, żółć wołowa, wino. Chorym położnicom podaje się na czczo ciepłe wino z czosnaczkiem. Również późniejsi autorzy, tacy jak Dioskorides i Pliniusz, piszą o winie jako leku. Dioskorides ostatnią część swojej pracy O środkach leczniczych w połowie poświęcił winom. Pisze tam: Wszystkie proste wina łatwo się wchłaniają, mają właściwości rozgrzewające, pobudzają apetyt, są dobre dla żołądka, mają właściwości odżywcze. Natomiast stare i słodkie są dobre na dolegliwości pęcherza i nerek, a także na różnego rodzaju rany i zapalenia. Pliniusz w Historii naturalnej pisze, że żadne inne wino nie jest bardziej przydatne do lekarstw niż wino z Pucino nad Adriatykiem; że wino z Sygni jest cierpkie, służy do zatrzymania biegunki i jest między lekarstwa policzone.

Wina lecznicze
To roztwory w winie substancji leczniczych, zwykle pochodzenia roślinnego. Alkohol i kwasy zawarte w winie sprawiały, że substancje czynne łatwo dawały się ekstrahować, dodatkowo przyjemny smak i aromat wina ułatwiały przyjmowanie przyrządzonych w ten sposób leków. Leki takie wykazywały dużą trwałość. W zależności od zastosowania, do przyrządzania win leczniczych używano różnych gatunków win naturalnych. Do preparowania win o działaniu wzmacniającym (tonica) i ściągającym (adstringentia) używano bogatego w taninę wina czerwonego, do win leczniczych o działaniu moczopędnym (diuretica) lub zawierających alkaloidy, używano wina białego. Do win leczniczych, łatwo ulegających zepsuciu, używano bogatszych w alkohol win słodkich. Pliniusz pisze: Już przed wieloma wiekami wymyślono liczne gatunki przyprawnego wina na użytek lekarski. Te wina przyprawne to wina z dodatkiem roślin leczniczych, takich jak piołun, hyzop, ciemiernik cuchnący, szanta i cebula morska. Piołun (absynt, Artemisia Absynthium) zawiera związki goryczkowe, garbniki i flawonoidy. Ma działanie pobudzające funkcje wydzielnicze przewodu pokarmowego, działa żółciopędnie i odkażająco, jest też środkiem odrobaczającym. Hyzop lekarski Hyssopus officinalis ma zastosowanie w leczeniu zaburzeń trawienia, działanie wykrztuśne i odkażające w stanach zapalnych błony śluzowej jamy ustnej i dziąseł. Ciemiernik cuchnący Helleborus foetidus - wszystkie części rośliny są trujące; objawy zatrucia to ciężkie wymioty, nawet delirium. Zawiera glikozydy nasercowe, dlatego był używany jako lek poprawiający pracę serca u osób starszych. Był też stosowany do leczenia puchliny wodnej, nerwicy i histerii. Szanta pospolita Marrubium vulgare jest bardzo gorzka w smaku, ma działanie wykrztuśne, moczopędne i uspokajające, pobudza wydzielanie soku żołądkowego i żółci, reguluje częstotliwość skurczów serca. Jest używana do leczenia nieżytów górnych dróg oddechowych, zaburzeń przewodu pokarmowego, chorób wątroby i woreczka żółciowego oraz przy zaburzeniach miesiączkowania. Cebula morska Urginea maritima rośnie w rejonach Morza Śródziemnego. Zawiera glikozydy nasercowe, stosowane w leczeniu chorób serca. Jako przykład średniowiecznego zbioru przepisów na wina lecznicze może służyć traktat Liber de vinis (Książka o winach), którego autorem był Arnold de Villanova (*1235 †1312), lekarz i autor traktatów medycznych. Można tu znaleźć przepisy na wina lecznicze: dla melancholików, poprawiające pamięć, pigwowe według Dioskoridesa, hyzopowe przeciwko zatrzymaniu moczu czy dobre na febrę czwartaczkę. Przepis na wino przywracające pamięć. Weź imbiru, długiego pieprzu i galgantu [alpinia lekarska], każdego po 2 uncje, goździków i kubebów po pół uncji, orzeszków piniowych jedną uncję i półtorej drachmy. Zrób z tego wszystkiego proszek, przesyp go do woreczka, który dobrze zawiąż i włóż do 7 funtów wyfermentowanego wina. Przykryj wino, aby nie traciło swego aromatu. Używaj go, kiedy tylko uznasz, że jest ci potrzebne, i nie wyjmuj z niego woreczka ze sproszkowanymi ingrediencjami. Część przepisów na wina lecznicze z Aleksego Pedemontana… nosi tytuł: O winach lekarskich z rzeczami wonnymi przyprawnych. Jedno z nich to wino przyprawne rzeczami wonnymi, piersiam, bokom i płucom ból oddala, pędzi mocz zatrzymany i miesięczne pławy, zagrzewa podróżne w mróz, gęstą flegmę rozrzedza, sen przynosi, nerkowy i pęcherzowy ból leczy. Weźmij ziela tatarskiego uncyję jedną, kozłka lekarskiego 7 dragm, pasternaku włoskiego 2 dragmy, nardy indyjskiej 6 uncyj, cynamonu pół uncyi, szafranu także tyle samo. To wszystko miałko na proch potarłszy, a w chustkę zawiązawszy, zanurz w fasę wina, a gdy się wino usadzi, przelej do innej fasy. W XVIII, XIX i XX w. popularne były wina lecznicze, na bazie surowców sprowadzanych z zachodniej półkuli, takich jak wino chinowe, wino kola, wino kondurangowe czy wino kaskarowe. Przepisy na tego rodzaju wina można znaleźć jeszcze w XX-wiecznych podręcznikach farmacji. Do celów lekarskich służył, oprócz wina, także tzw. kamień winny, czyli osad gromadzący się na ścianach i na dnie beczek z winem, zwany po łacinie tartarus, a po staropolsku wajnsztyn, co było spolszczoną formą niemieckiego Weinstein (kamień winny). Chemicznie kamień winny to winian sodowo-potasowy. W XVIII i XIX w. był zalecany dla młodych osób cierpiących na przekrwienie głowy i klatki piersiowej, na gorączkę i skłonność do obstrukcji, a także jako środek przeciwko hemoroidom, powstałym w następstwie obstrukcji. W Herbarzu Marcina Siennika (Kraków 1568) czytamy, że z kamienia winnego robiono maść na świerzb i że ten kamień palą w garncu do pieca wstawiwszy, iż będzie szczery wągiel, ono węgle stłukłszy, w barchanowym worku do piwnicy wieszają, z tego olej wykapie piękny. Ten olejek wiele szkaradości z lica ściera i krosty leczy.

dr hab. Zbigniew Bela
- Muzeum Farmacji Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie




adres tego artykułu: https://panacea.pl/articles.php?id=2913