panacea.pl

:: Nasiona roślin leczniczych jako leki i surowce zielarskie
Panacea Nr 2 (27), kwiecień - czerwiec 2009, strony: 32-34


Nasiona roślin leczniczych jako leki i surowce zielarskie - częśc trzecia

Nasiona mogą same w sobie być lekami lub mogą być surowcami do wytwarzania leków roślinnych. W poprzednich numerach PANACEI przedstawiliśmy przykłady nasion-leków: babki, czarnuszki siewnej, dyni, gorczycy białej i czarnej, kozieradki, lnu. Przedstawiliśmy także nasiona stosowane jako surowce do wytwarzania leków roślinnych w różnych postaciach: bielunia dziędzierzawy, muszkatołowca wonnego (gałki muszkatołowej), kakaowca, kawy, koli i maku lekarskiego. Poniżej dalsze przykłady takich nasion – surowców.

Nasienie rącznika
Rącznik pospolity Ricinus communis L. uprawiany jest w kraju jako roczna roślina zielarska lub ozdobna. Należy do rodziny wilczomleczowatych Euphorbiaceae. Pochodzi z rejonów o ciepłym klimacie. Jesienią wytwarzane przez rośliny owoce, w postaci kolczastych torebek, zawierają po kilka nasion. Wykorzystuje się je do produkcji oleju rycynowego, środka o działaniu przeczyszczającym (Muszyński). Zawierają ponad 50% oleju, także fitotoksynę (rycynę), jedną z najsilniej działających trucizn roślinnych. Zjedzenie kilku rozdrobnionych nasion rącznika wywołuje silne zatrucie. Objawia się ono pieczeniem w jamie ustnej, stanami zapalnymi żołądka i jelit, wymiotami, krwawą biegunką, także uszkodzeniem komórek miąższowych wątroby, nerek, nawet płuc. Dla dziecka kilka nasion może okazać się dawką śmiertelną, u dorosłych taką dawką jest 20 przeżutych nasion. Nasiona rącznika mają twardą, skórzastą okrywę nasienną i nie pogryzione nie działają toksycznie. Mają kształty jajowate i są dość duże. Ich długość wynosi 10-12 mm, szerokość 7-8 mm, grubość 5-8 mm. Strona brzuszna nasienia jest bardziej płaska od grzbietowej. Na szczycie nasienia znajduje się karunkula - mięsista narośl barwy żółtawej. Powłoka nasienia jest twarda, skórzasta, barwy brązowoszarej do czerwonawej, z wyraźnym marmurkowatym, ciemniejszym deseniem. Ten wygląd nasienia sprawia, że dzieci znajdując na roślinach dojrzewające nasiona, bawią się nimi i mogą je zjeść, co należy brać pod uwagę, sadząc rącznik w ogródkach jako roślinę ozdobną. Produkowany z nasion surowy olej rycynowy poddawany jest termicznemu zabiegowi: płukaniu w gorącej wodzie, pozbawianiu trującej fitotoksyny. Działanie takiego oczyszczonego preparatu jest już tylko przeczyszczające. Do tej samej rodziny wilczomleczowatych należy krocień przeczyszczjący Croton tiglinum L., jednopienny krzew występujący w Azji. Nasiona tej rośliny Grana Tiglini zawierają do 50% oleju Oleum Crotonis, który znajdował się jeszcze w Farmakopei Polskiej III, o bardzo silnym działaniu przeczyszczającym (Nowiński). Głównym składnikiem oleju są estry trójcyklicznego alkoholu, „forbolu”. Nawet kilka kropli oleju, podane doustnie, może wywołać silne zapalenie przewodu pokarmowego i krwawe biegunki (Seńczuk). Obecnie olej krotonowy nie ma już znaczenia w lecznictwie.

Nasienie sabadyli
Sabadyla lekarska lub kichawiec Schoenocaulon officinalis A. Gray. Należy do rodziny melantkowatych Melanthaceae, dawniej zaliczana do liliowatych Liliaceae. Jest to cebulowa bylina, rosnąca na górskich łąkach w Ameryce Środkowej, niekiedy uprawiana. Z trwałej cebuli o średnicy około 4 cm wyrastają równowąskie liście zebrane w pęk oraz bezlistny pęd z groniastym kwiatostanem długości do metra. Kwiaty liczne, niepozorne, mają 6-krotny okwiat barwy żółtawej. Owocem jest sucha, trójkomorowa torebka o kształtach jajowatych, zawierająca w każdej komorze 2 do 6 nasion. Nasiona są podługowate, nieco wygięte, długość 5-9 mm, barwa ciemnoczerwona, lśniąca (Muszyński). Te nasiona stanowią surowiec zielarski Sabadillae semen, zamieszczany w farmakopeach, także w FP II i FP III (Muszyński). Nasiona wykorzystywane są przez przemysł farmaceutyczny do wytwarzania preparatów leczniczych (Sabadillae tinctura, Sabadillae acetum, proszek kapucyński), także leków homeopatycznych. Surowiec zawiera do 5% alkaloidów (cewadynę, sabadylinę, weratrynę i inne) oraz olej (do 17%) i kwasy organiczne. Alkaloidy silnie silnie drażnią błony śluzowe przy proszkowaniu surowca i mają własności owadobójcze. Wyizolowane, były podstawą preparatów stosowanych dawniej do zwalczania wszawicy. Niektóre specyfiki zawierające alkaloidy kichawca, zalecane są do nacierania w leczeniu nerwobóli. W Polsce zarówno surowiec, jak i preparaty oparte na wyciągach z niego, są stosowane rzadko.

Nasienie soi
Soja owłosiona Soja hispida Moench. To roślina roczna, uprawiana w licznych odmianach w wielu krajach. Należy do rodziny motylkowatych Papilionaceae = Fabaceae. Osiąga wysokość do 50 cm. Kwiaty ma motylkowe białawe, różowe lub fioletowe, 5-krotne. Strąki szorstkie 30-40 mm długości i 10 mm szerokości. Zawierają od 1 do 4 nasion. Nasiona 5-9 mm długości, 4-7 mm szerokości, 3-6 mm grubości, mają kształty od jajowatych do okrągłych. Powierzchnia nasion gładka, matowa lub lekko błyszcząca, ma różne barwy, w zależności od odmiany: od żółtej, przez zielonkawą, brązową do czarnej (Brower, Stahlin). Nasiona stanowią główne źródło białka roślinnego, mają go 32-40%. Zawierają również olej tłusty do około 30% oraz 1-2% lecytyny, 2-3% fityny, także szereg enzymów (lipazę, diastazę i inne). Nasiona są powszechnie znane, wykorzystywane w przemyśle spożywczym i w gospodarstwach domowych jako produkt spożywczy bogaty w białko. W lecznictwie stosuje się jedynie olej sojowy, zwykle jako namiastkę oliwy do sporządzania leków zewnętrznych, mazideł i kremów. Jest on jasnożółty, przezroczysty, prawie bez zapachu. Z oleju otrzymywana jest lecytyna i stigmasterol. Jest też wartościowym tłuszczem spożywczym (Muszyński).

Nasienie strofantu
Strofant kombe Strophanthus kombe Oliver, Strophanthus gratus Bail., strofant wdzięczny Strophanthus hispidus DC z rodziny toinowatych Apocynaceae to liany rosnące w lasach Afryki zachodniej. Kwiaty zebrane w wierzchotkowe kwiatostany są liczne, 5-krotne, o koronie zrosłej. Owocem są podwójne mieszki, do 30 cm długości i 4 cm szerokości. Zawierają od 100 do 200 nasion Strophanthi semen, mających duże znaczenie w lecznictwie. Nasiona opatrzone są w nasadzie i po stronie osadki pęczkiem włosów, których zadaniem jest ułatwienie opuszczenia owocni po jej pęknięciu. Na szczycie występuje ość, zakończona pióropuszem włosków, która pełni funkcję aparatu lotnego. Zwykle usuwa się ten pióropusz po zbiorze. Nasiona mają kształty lancetowate i są spłaszczone na szczycie. Ich nasada jest zaokrąglona, brzegi kanciaste. Długość nasion 9-22 mm, szerokość 3-5 mm, grubość około 2,5 mm. Powierzchnia jedwabisto owłosiona, barwy szarozielonej. Preparaty oparte na wyciągach z nasion mają zastosowanie w leczeniu schorzeń serca. Nasiona zawierają zespół heterozydów kardenolidowych, dominuje strofantydyna. Heterozydy strofantusa należą do najsilniej działających kardenolidów i są trujące. W surowcu stwierdzono także alkaloidy (trigonelinę), cholinę i saponiny oraz do 35% oleju. W Afryce oprócz nasion (Nowiński) używany jest także sok z roślin do zatruwania strzał. Obecnie otrzymywane czyste kardenolidy z nasion strofantusa, stosowane są w postaci zastrzyków w poważnych chorobach serca (Borkowski).

Nasienie wiesiołka
Wiesiołek Oenothera biennis L. to roślina dwuletnia. Wiesiołek dziwny Oenothera paradoxa Hudziok - to roślina roczna. Należą do rodziny wiesiołkowatych Oenotheraceae = Onagraceae. Te gatunki stały się ważnymi roślinami zielarskimi, gdy stwierdzono, że zawarty w nich olej, bogaty w nienasycony kwas gamma linolenowy (około 10% oleju), jest prekusorem prostaglandyn, stanowiących jeden z czynników o szerokim spektrum działania, od którego zależy odporność organizmu ludzkiego. Dalsze badania wykazały, że olej wiesiołkowy ma dodatni wpływ na zawartość cholesterolu, pomaga w leczeniu schorzeń serca oraz różnego rodzaju uczuleń. Wymienione gatunki wiesiołka uprawia się na znacznych powierzchniach, w celu otrzymania nasion do produkcji preparatów leczniczych i kosmetycznych. Olej, którego nasiona wiesiołka zawierają ponad 20%, tłoczony na zimno, stanowi ważny półprodukt dla przemysłu wytwarzającego kapsułki stosowane w fitoterapii i kosmetyki. Rośliny o okazałych żółtych kwiatach, rozmieszczonych na wysokich, ponadmetrowych pędach, zawiązują owoce - torebki wypełnione nasionami. Nasiona są drobne, długości 1,5-2,0 mm, szerokości i grubości 1,0-1,5 mm. Są wielokształtne, sztabkowate, z ostrymi kantami. Powierzchnia matowa, barwa czerwonawobrązowa, z dość wyraźnymi, podłużnymi listewkami (Szczyglewska, Kozłowski). Nasiona otrzymuje się z licznych upraw zielarskich, dla których opracowano szczegółowe instrukcje uprawy i zbioru (Kordana, Załęcki), także nasiennictwo (Formanowiczowa, Kozłowski).

Nasienie zimowitu
Zimowit jesienny Colchicum autumnale L. to bylina z rodziny liliowatych Liliaceae, wytwarzająca podziemną, jajowatą bulwę o średnicy do 3 cm, okrytą brunatną łuską. W stanie naturalnym zimowit rośnie na łąkach. Jest częsty na pogórzu, rzadszy na nizinach. Bywa uprawiany w ogrodach jako roślina ozdobna, ze względu na okazałe kwiaty. Rośliny mają charakterystyczny cykl rozwoju. Kwiaty pojawiają się zwykle w sierpniu lub we wrześniu, wyrastając bezpośrednio z gleby. Są zebrane zwykle w grupkach po kilka, mają barwę fioletoworóżową, osiągają wysokość do 20 cm. Składają się z długiej wąskiej rurki i lejkowatego, 6-krotnego okwiatu. Część rurki kwiatowej znajduje się pod ziemią. Na wiosnę z bulwy wyrastają 2-3 podługowato - lancetowate liście, obejmujące owoc: podługowato - kanciastą torebkę długości do 4 cm, początkowo zieloną, po dojrzeniu brunatną. W torebce umieszczone są kuliste nasiona o średnicy 2-3 mm, barwy brązowej, mające często ciałka mrówcze w formie żółto - białych narośli. Powierzchnia matowa, wyraźnie punktowo nakrapiana; są lepkie. Owoce zbierane przed pęknięciem, dosuszane. Z nich wysypują się nasiona, stanowiące surowiec dla przemysłu farmaceutycznego, do otrzymania alkaloidu - kolchicyny, której w nasionach jest do 0,6%. Kolchicyna sprawia, że zimowit jesienny jest rośliną silnie trującą. Przemysł zielarski otrzymuje z nasion nalewkę Colchici tinctura oraz czystą kolchicynę, stosowane w lecznictwie do produkcji preparatów, zalecanych w leczeniu dny moczanowej. Kolchicyna stosowana jest także w genetyce doświadczalnej i hodowli roślin, dla otrzymania nowych odmian hodowlanych.

Nasienie złotokapu
Złotokap zwyczajny Laburnum anagyroides Med. - to krzew lub małe drzewko, zaliczany do rodziny motylkowatych Papilionaceae = Fabaceae. Sadzony jako roślina ozdobna w parkach i ogrodach, ze względu na piękne kwiaty, zebrane w złocistych kiściach, zakwitające w maju. Przemysł farmaceutyczny wykorzystuje jednak tylko nasiona – do produkcji alkaloidów cytyzyny i metylocytyzyny, których zawartość w nasionach wynosi do 3,0%. Alkaloidy te mają budowę chemiczną zbliżoną do nikotyny i służą do wytwarzania preparatów pomagających w kuracji odwykowej. Mniejsze znaczenie ma otrzymywana z nasion złotokapu fitohemaglutynina, wykorzystywana do oznaczania grup krwi A, B (Strzelecka, Kowalski). Nasiona złotokapu dojrzewają jesienią. Zwykle w strąku jest ich kilka, utrzymują się na roślinach aż do wiosny. Mogą stanowić zagrożenie: zjedzenie przez dzieci kilku nasion złotokapu może spowodować poważne zatrucie (Seńczuk). Nasiona mają kształt jajowaty lub okrągławo - czterokanciasty, z wystającym korzonkiem i białawym znaczkiem. Długość 3,5-4,5 mm, szerokość 2,5-3,2 mm, grubość 2,0-3,0 mm. Barwa od oliwkowobrązowej do brązowej. Powierzchnia nasion gładka, błyszcząca (Brouwer, Stahlin). Zbiór nasion od jesieni do wiosny, w tym czasie nie wysypują się ze strąków. Zainteresowanie w kraju tym surowcem jest niewielkie.

prof. dr hab. Jan Kozłowski
dr Waldemar Buchwald, mgr Elżbieta Bilińska
- Instytut Roślin i Przetworów Zielarskich w Poznaniu

Piśmiennictwo:
Adamanis F., Pawełczyk E. Prace Komisji Nauk Farmaceutycznych 3,154/1951; Borkowski B. Zarys farmakognozji. PZWL, Wwa 1970; Brouwer W., Stahlin A. Handbuch der Samenkunde. DGLV-g GmbH, Frankturt am Main 1955; Ellert H. Badania własności fizykochemicznych i toksyczności oleju z nasion Datura stramonium L., wyekstrahowanego eterem naftowym [praca doktorska], Poznań 1948; Formanowiczowa H., Hołyńska M. Biuletyn Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin 1-2, 99/1976; Formanowiczowa H., Kozłowski J. Proc. Int. Seed Test. Ass., vol. 30, nr 3/1963; Kordana S., Załęcki R. „Agrochemia” 2, 4/1993; Muszyński J. Farmakognozja. PZWL, Wwa 1957; Nowiński M. Dzieje upraw i roślin leczniczych. PWRiL, Wwa 1980; Pawełczyk E. Pamiętniki PTF, Poznań 1952; Seńczuk W. Toksykologia współczesna. PZWL, Wwa 2005; Strzelecka H., Kowalski J. [red.] Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. PWN, Wwa 2000; Szczyglewska D., Kozłowski J. „Wiadomości Zielarskie”, z. 4 i 5/1989.




adres tego artykułu: https://panacea.pl/articles.php?id=2713