panacea.pl

:: Ziołolecznictwo w Szwajcarii - dawniej i dziś
Panacea Nr 1 (26), styczeń - marzec 2009, strony: 28-29


Ziołolecznictwo w Szwajcarii - dawniej i dziś

Szwajcaria to jeden z najbogatszych krajów świata w zakresie dochodu narodowego brutto, liczonego na jednego mieszkańca. To także kraj bogaty w osiągnięcia naukowe. Posiada m.in. najnowocześniejsze laboratoria badawcze i koncerny farmaceutyczne. Pierwotnymi mieszkańcami Szwajcarii byli Helweci, wywodzący się z plemion celtyckich. Ogromny wpływ na rozwój cywilizacyjny i kulturowy kraju mieli Rzymianie, którzy wkroczyli na terytorium obecnej Szwajcarii w 107 roku p.n.e. W V i VI w. do Szwajcarii przybywali Burgundowie, Alemanowie i Frankowie. Ukształtowało to bogatą tradycję ziołolecznictwa ludowego, mocno ugruntowaną w rdzennym społeczeństwie. Późniejsi przybysze – Bułgarzy, Turcy, Arabowie, Hindusi, Włosi, Francuzi, narody południowej Słowiańszczyzny – dodatkowo wzbogacili praktyki ziołolecznicze. Narodową rośliną Helwetów jest szarotka alpejska Leontopodium alpinum Cass. (Asteaceae), czyli Edelweiss, kojarzona z wysokimi górami Szwajcarii. Jest symbolem czystości i niewinności. Obecnie w każdym większym mieście szwajcarskim spotkamy drogerie, zajmujące się sprzedażą preparatów ziołowych i surowców zielarskich. Można kupić surowce zielarskie na wagę, ich normy i wymogi jakościowe są określone przez Farmakopeę Szwajcarską Pharmacopoea Helvetica i Farmakopeę Europejską. W ofercie są ekstrakty gęste, nalewki, krople recepturowe, olejki eteryczne, mieszanki ziołowe, wina i specyfiki ziołowe regionalne. Fitoterapia szwajcarska rozwijała się prężnie od średniowiecza. Ten rozwój trwa, choć ma dziś, niestety, wyraźnie komercyjny charakter. Początki szwajcarskiej fitochemii i fitofarmakologii odnajdujemy już w okresie renesansu. Ich podstawy stworzył klasyk światowej fitoterapii, słynny Philippus Aureolus Theofrastus Bombastus von Hohenheim, czyli Paracelsus (*1493 †1541), szwajcarski lekarz, alchemik, filozof. Zdaniem Paracelsusa uzdrowienie polega na zrównoważeniu zachwianej równowagi chemicznej ustroju. Nie było mu obce odwieczne pragnienie człowieka: wynalezienie panaceum na wszelkie choroby… Ziołolecznictwo szwajcarskie to nie tylko Paracelsus. Conrad Gesner z Zurichu (*1516 †1565) był lekarzem miejskim, zajmował się właściwościami leczniczymi roślin i florą Alp. Przyczynił się do rozwoju systematyki, ekologii roślin i fitosocjologii. Był założycielem ogrodu botanicznego w Zurichu. Caspar Bauhin (*1560 †1624), lekarz miejski Bazylei, zorganizował ogród botaniczny przy uniwersytecie. Wprowadził binarną nomenklaturę roślin. Opracował wykaz synonimów roślinnych Pinax Theatri Botanici. Duże zasługi w dziedzinie nazewnictwa botanicznego miał też brat Kaspra, Jean Bauhin (*1541 †1612), autor Historia plantarum universalis, nova et absolutissima. Opisał kilka tysięcy gatunków roślin, w tym alpejskich. Albrecht von Haller (*1708 †1777) z Berna opisał wiele nowych gatunków roślin, uporządkował nomenklaturę botaniczną roślinności Alp. Stworzył zielnik flory Alp. Augustin de Candolle (*1778 †1841) z Genewy opracował naturalny układ taksonomiczny roślin, biorąc pod uwagę ich cechy morfologiczne, anatomiczne i chemiczne. Jego syn Alphons de Candolle (*1806 †1893) wraz z wnukiem Casimirem uzupełnił pracę ojca o rośliny jednoliścienne. Dokładniejsze poznanie socjologii roślin leczniczych możliwe było po wprowadzeniu do badań ekologicznych metody szwajcarskiego botanika Josiasa Braun-Blanqueta (*1884 †1980), autora Pflanzensociologie (1913). Wydziela ona i klasyfikuje zespoły roślinne na podstawie obecności i wartości gatunków charakterystycznych i wyróżniających. Natomiast w latach 60. XX w. Robert Hegnauer (*1919 †2007) z Aarau, profesor farmakognozji i systematyki roślin Uniwersytetu Leiden, opracował pierwszy chemotaksonomiczny układ roślin. Fitoterapia rozwija się dziś na wyższych uczelniach Szwajcarii, m.in. w Bazylei, Zurichu, Lugano, Genewie.

Tradycja i nauka = jakość
Produkowane w Szwajcarii leki ziołowe cechuje staranność wykonania, standaryzacja, powtarzalność i nowoczesna forma podania, w tym również pozajelitowego. Szwajcarskie farmakopee mają długą i bogatą tradycję. Miały je kiedyś nawet poszczególne kantony czy miasta. W XVI w. wytyczne dotyczące składników i sposobu sporządzania leków zebrane były w księgach o lekach - Antidotarium. Powołana w 1859 r. Szwajcarska Komisja Farmakopealna wydała pierwszą ogólnoszwajcarską farmakopeę Pharmacopoea Helvetica I. Ostatnia to Pharmacopoea Helvetica XI (2008). Od 1969 r. Farmakopea Szwajcarska jest ujednolicana z Pharmacopoea Europea. Szwajcaria jest członkiem Europejskiego Naukowego Stowarzyszenia Fitoterapii (ESCOP), która wydaje monografie i opinie poświęcone roślinom leczniczym, surowcom zielarskim i metodom ziołolecznictwa. Nad bezpieczeństwem stosowania środków leczniczych czuwa Szwajcarski Instutut Środków Leczniczych w Bernie. Szwajcarskie Medyczne Towarzystwo Fitoterapii prowadzi szkolenia i specjalizacje, przygotowuje materiały edukacyjne z zakresu ziołolecznictwa dla farmaceutów, drogerystów, lekarzy, weterynarzy.

Z fitoterapii szwajcarskiej
Trudno w krótkim artykule przedstawić bogactwo surowców wykorzystywanych w szwajcarskiej fitoterapii. Oto niektóre charakterystyczne dla tego obszaru: skrzyp zimowy - napary przy stanach zapalnych układu moczowego, kamicy moczowej, jako środek odtruwający, przeciwwysiękowy i moczopędny; widłak goździsty - napary przy stanach zapalnych pęcherza moczowego, zaburzeniach trawiennych, chorobach pęcherzyka żółciowego, wątroby, żołądka i jelit, a zewnętrznie do leczenia odleżyn, wyprysków swędzących, łuszczycy, łupieżu, żylaków i czyraków; języcznik zwyczajny - herbatki zalecane przy kaszlu, nieżycie i zakażeniach oskrzeli, chorobach wątroby i biegunce; paprotka zwyczajna - środek moczopędny, odtruwający, wzmagający wydzielanie żółci, podawany przy chorobach metabolicznych i kaszlu; porostnica wielokształtna - wyciągi alkoholowe jako środek immunostymulujący, wzmacniający i poprawiający czynności wątroby; mech płonnik - wyciągi alkoholowe z ziela, podawane przy infekcjach i nieżytach układu oddechowego; juka - wyciągi wodne i wodno-alkoholowe stosowane w leczeniu chorób układu żółciowego i stanów zapalnych skóry; świerk, jodła, kosodrzewina - napary, syropy z pączków i igliwia w leczeniu przeziębienia, grypy, nieżytu układu oddechowego, chorób reumatycznych i artretyzmu, ogólnego osłabienia, olejki do wcierania jako środek rozgrzewający, do inhalacji; żywotnik - środek immunostymulujący i przeciwwirusowy w postaci gotowych preparatów, zewnętrznie w formie nalewki i olejku do wcierania przy reumatyzmie, dnie, brodawkach, zapaleniu mięśni i nerwobólach; jałowiec - środek moczopędny, przeciwobrzękowy, rozgrzewający i wzmacniający, zewnętrznie olejek i nalewka do wcierania w skórę przy przeziębieniu, chorobach reumatycznych, mięśnio- i nerwobólach, do inhalacji przy nieżycie układu oddechowego; czosnek niedźwiedzi - napary przy miażdżycy, nadciśnieniu, zakażeniach układu oddechowego, nieżytach przewodu pokarmowego i chorobach skórnych; kokoryczka wielokwiatowa i wonna - nalewki, napary z kłączy i ziela w leczeniu nadciśnienia, niewydolności krążenia, cukrzycy, przewlekłych metabolicznych chorób skórnych, obrzęków i reumatyzmu; dziewanna - napary w leczeniu nieżytu układu oddechowego, zewnętrznie w maściach do leczenia czyraków i trudno gojących się ran; werbena - napary w leczeniu przeziębienia, grypy, kaszlu, zapalenia oskrzeli; dąbrówka - środek „czyszczący krew”, leczący nieżyt żołądka, niedomogi wątroby i choroby skórne; karbieniec - napary z ziela w leczeniu nadczynności tarczycy, środek obniżający poziom prolaktyny we krwi; czyściec - w leczeniu chorób neurologicznych, zaburzeń nerwowych po urazach; poziewnik - jako środek krzemionkowy, przeciwzapalny, przeciwwysiękowy, pobudzający gojenie ran, uszczelniający i wzmacniający naczynia krwionośne; szanta - napary z ziela stosowane w kamicy żółciowej i stanach zapalnych wątroby, środek wykrztuśny i przeciwastmatyczny, także w leczenu atonii macicy; ożanka - w leczeniu nieżytu oskrzeli i gardła, ostrego kaszlu, przewlekłego kataru nosa i bezsenności; głowienka - środek wykrztuśny przy nieżycie układu oddechowego, do płukania gardła i jamy ustnej przy stanach zapalnych i owrzodzeniach; jastrzębiec kosmaczek - w leczeniu zaburzeń metabolicznych, stanów zapalnych układu moczowego, jako zioło odtruwające, moczopędne i żółciopędne; popłoch - przy skąpomoczu, kamicy moczowej, osłabieniu serca, chorobie wrzodowej.

Dr n. biol. Henryk Różański pracuje w Katedrze i Zakładzie Historii Nauk Medycznych Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu. Jest także dyrektorem Działu Badań i Rozwoju firmy Adifeed. Autor 70 prac naukowych z biologii, historii medycyny i farmacji, toksykologii, farmakologii, medycyny środowiskowej i pracy oraz fitochemii. Wieloletni stypendysta szwajcarskiej Fundacji Büchnera.

dr Henryk Różański




adres tego artykułu: https://panacea.pl/articles.php?id=2611