panacea.pl

:: Rośliny z Zielnika Stanisława Wyspiańskiego
Panacea Nr 3 (24), lipiec - wrzesień 2008, strony: 32-33


Rośliny z Zielnika
Stanisława Wyspiańskiego


Rok 2007 był z woli Sejmu RP Rokiem Stanisława Wyspiańskiego (*15 I 1869 †28 XI 1907). Przypomniałem w PANACEI najważniejsze przedsięwzięcia związane z tym Rokiem. Przypomniałem też słynny ilustrowany Zielnik krakowskiego mistrza pióra i palety, podkreślając, że także w tym dziele jawi się on nam przede wszystkim jako poeta, a nie botanik. W kolejnych numerach PANACEI pokazujemy przykłady tych roślin z Zielnika Stanisława Wyspiańskiego, które we współczesnej terapii mają swoją ugruntowaną pozycję oraz te, które dawniej wykorzystywano jako surowce lecznicze.

Słonecznik zwyczajny
Helianthus annuus L.
Ta znana, okazała roślina pochodzi z Ameryki Płn. Budowa i kształt kwiatu oraz jego nazwa rodzajowa nawiązują do słońca. Jest jedną z tych roślin, które wykazują duży heliotropizm dodatni. W kwiatach słonecznika główną substancją czynną są saponozydy triterpenowe, jak heliantozydy A, B, C oraz ich aglikony - triterpenowe alkohole. Występują też w dużej ilości flawonoidy oraz karotenoidy i cholina. Powodują obniżenie temperatury ciała i są stosowane w lekkich stanach gorączkowych. Były stosowane m.in. przeciwko malarii. Zewnętrznie w postaci okładów i przemywań krwawych wybroczyn, stłuczeń, uszkodzeń skóry. Olej, główny składnik nasion, zawiera glicerydy nienasyconych kwasów: olejowego, linolowego, ?-linolenowego. Niektóre z nich uważane są za podstawowe kwasy tłuszczowe, istotne dla metabolizmu komórkowego, a także jako czynnik witaminowy (witamina F). Nie ma natomiast w oleju słonecznikowym innego ważnego fizjologicznie kwasu ?-linolenowego. Leczniczo jest stosowany w diecie miażdżycowej i wątrobowej. W przemyśle farmaceutycznym służy po specjalnym oczyszczeniu jako rozpuszczalnik leków o charakterze lipofilnym.

Słonecznik w Panu Tadeuszu dostąpił zaszczytu porównania go do głównego bohatera epopei, ale nie ze względu na smukłość, lecz na kolor rabatów i wypustek munduru Tadeusza...

Pozwala to ustalić jego formację wojskową! Po wkroczeniu na Litwę, Napoleon polecił sformować tam pięć pułków jazdy polskiej o numerach 17-21. Tylko pułk 19 miał barwy żółte, a formował się właśnie w Nowogródku. W nim służył podporucznik Tadeusz Soplica.

Ślaz dziki Malva sylvestris L.
Prawoślaz Althaea
- to dwie rośliny z rodziny Malvaceae, rysowane przez Wyspiańskiego. Różne gatunki ślazów zawierają śluzy – rozgałęzione polisacharydy zbudowane z pentoz, heksoz i kwasów uronowych. Niektóre gatunki zawierają także dużo antocyjanów. Śluzy, jako środek osłaniający, są stosowane w schorzeniach górnych dróg oddechowych. Są przeciwkaszlowe, działają obwodowo. Aby tam zadziałać, muszą ulec defragmentacji do kwasów uronowych, które jako mniejsze cząsteczki przenikają z krwią do układu oddechowego. Stosowane są korzenie, kwiaty i liście, także jako rozmiękczające w stanach zapalnych przewodu pokarmowego, w katarze. Antocyjany są też stosowane jako barwniki spożywcze. O malwie pisał już Dioskurides.

Mak lekarski
Papaver somniferum L.
Papaver somniferum L. Chociaż w podpisie rysunku brak nazwy autorskiej, nadanej przez Wyspiańskiego, to nie ma wątpliwości, że jest to mak lekarski, który od dawna w Polsce był rośliną spożywczą, znaną artyście. Rysunek powstał w Ogrodzie Botanicznym. W dalszym ciągu w medycynie używana jest morfina lub jej pochodne jako silne środki przeciwbólowe, a także przeciwkaszlowa kodeina. W szczególnych przypadkach – zabiegi torakochirurgiczne i wypadki komunikacyjne z urazem klatki piersiowej i uszkodzeniem płuc – stosuje się morfinę jako najsilniejszy środek przeciwkaszlowy. Kolejnym ważnym związkiem jest papaweryna, o silnym działaniu przeciwskurczowym. Narkotyna, zwana inaczej noskapiną, która sama nie ma działania narkotycznego, wzmaga działanie morfiny. Obecnie w medycynie wykorzystuje się czyste izolowane substancje. Wcześniej lekami były: wyciąg opiumowy suchy, nalewka z opium, omnopon (zespół alkaloidów w postaci chlorowodorków), proszek Dovera (oprócz opium zawierał korzeń wymiotnicy i laktozę).

Wykorzystanie maku i opium jako leku i narkotyku, a także samych nasion jako środka spożywczego, jest niemal tak stare jak cywilizacja ludzka. Świadczyć o tym mogą zarówno wykopaliska, jak i wizerunki makówek utrwalone w sztuce wielu ludów starożytnych.

Maku i opium używano jako leku co najmniej 2500 lat przed Chr. Znano sposób nacinania niedojrzałych makówek, a wyciekający, tężejący sok dający opium nazywano łzami maku. Mak jest pierwszą rośliną psychoaktywną, wspomnianą w źródłach pisanych. Przykładem są sumeryjskie Mezopotabliczki gliniane, wykopane w Nippur, w Mezopotamii. Był tak rozpowszechniony, że dzisiaj nie da się ustalić jego pierwotnej ojczyzny i drogi rozprzestrzeniania się w świecie. Patrząc na dostępne źródła dotyczące wszystkich dużych kultur, można przypuszczać, że opium używano najczęściej do odurzania się. Było to związane z kultem bogów, ale także po prostu dla osiągnięcia przyjemności. W starożytnej Grecji opium było związane z kultem wielu bogów i bóstw, np. Demeter, której poświęcono kwiat maku. Afrodyta z Sikon, czczona w Mekonie, nosiła makówkę. Mak był przypisany bogom snu Morfeuszowi i Hypnosowi, a także bogu śmierci Tanatosowi. Towarzyszy też bogu odurzenia Dionizosowi, który czasem nosił koronę wykonaną z makówek oraz bogini Lecie (Zapomnieniu), siostrze Morfeusza i Tanatosa. Cypr, nazywany wyspą Afrodyty, był znanym starożytnym ośrodkiem produkcji opium i kultury opium. To stamtąd opium, pakowane w specjalne wazy w kształcie makówek, trafiało drogą morską do Egiptu i innych krajów regionu. Stamtąd pochodziły też dzbanuszki o kształcie odwróconej makówki. Późnominojska terrakotowa figurka, oceniana na II tysiąclecie przed Chr., przedstawia boginię lub adoratorkę, która ma głowę ozdobioną przepaską z naciętymi makówkami. Wymienione powyżej nazwiska i miejsca utrwaliły się w dzisiejszej fitochemii. Warto jeszcze raz wspomnieć o maku w Panu Tadeuszu. Hodowla maku do celów spożywczych była w Rzeczypospolitej powszechnie znana. Na Litwie matki stosowały wywar z liści maku do usypiania dzieci. Już na początku XIX w. krytykowano ten sposób uważając, że nadużywanie maku ujemnie odbija się na rozwoju umysłowym dziecka. W innych regionach kraju do usypiania i uspokajania dzieci stosowano namoczone w wodzie i zawinięte w szmatkę nasiona maku do ssania. Trudno powiedzieć, czy podany przez Mickiewicza sposób z podsypywaniem liści do kołyski dziecka był skuteczny i wystarczający, czy jest to tylko licentia poetica… Obecnie problem maku, jego uprawy i pozyskiwania wiąże się najbardziej ze znanymi wszystkim problemami narkomanii, której skutki są często opisywane i nie wymagają tu komentarza. W celu ograniczenia narkomanii makowej, wyhodowano niskomorfinowe odmiany maku, np. Przemko, Mieszko, Ziemko. Na świecie istnieje kilka centrów produkcji opium. Najbardziej znane to Złoty Trójkąt, obejmujący Birmę, Tajlandię i Laos, oraz Złoty Półksiężyc, do którego należą Afganistan, Pakistan i Iran. Dużo narkotyku produkuje się także w Meksyku i Libanie. Wyspiański narysował też mak polny Papaver rhoeas L., znany ze zboża. Nazwał go makiem czerwonym.

***

Wymienione przykłady roślin leczniczych nie wyczerpują tematu. W rysunkach Stanisława Wyspiańskiego jest jeszcze wiele roślin leczniczych, godnych uwagi.

dr farm. Krzysztof Kmieć
- Katedra Farmakognozji Wydziału Farmaceutycznego UJ




adres tego artykułu: https://www.panacea.pl/articles.php?id=2413