panacea.pl

:: Borówka czernica
Panacea - Leki ziołowe nr 4 (21), październik - grudzień 2007, strony: 5-7


Borówka czernica

Czy antocyjany borówki czernicy poprawiają widzenie w nocy?

Brytyjscy piloci z Royal Air Force (RAF) podczas wojny jadali przed nocnymi lotami bojowymi dżem z czarnych jagód, aby lepiej widzieć w ciemności. Czy słusznie? Ta niezwykła okoliczność dała początek badaniom, ale i sporom między specjalistami, trwającym już prawie 70 lat! Czy antocyjany borówki czernicy rzeczywiście poprawiają widzenie w ciemności?

Stosowanie czarnych jagód w medycynie sięga wieków średnich. W XVI w. zielarze zalecali je w różnych dolegliwościach - kaszlu, gruźlicy płuc, nawet w chorobach wątroby.

Prowadzone badania znacznie ograniczyły dawne wskazania, ale jednocześnie pozwoliły na poznanie cennych właściwości farmakologicznych czarnej jagody i na ustalenie jej nowych zastosowań w lecznictwie.

Borówka czernica Vaccinium myrtillus
z rodziny wrzosowatych Ericaceae to gatunek występujący pospolicie w północnej i środkowej Europie, Ameryce Pn. i w Azji. W Polsce spotykamy ją na obszarze całego kraju, także w górach, aż do wysokości 1800 m n.p.m. Mała krzewinka o wysokości 15-30 cm, o cienkich liściach, pojedynczych kwiatach w kątach liści, o koronie czerwonawozielonej lub zielonawobiałej, kwitnąca od kwietnia do czerwca, tworzy poszycie leśne w borach sosnowych i świerkowych, na glebach wilgotnych i kwaśnych.

Owoce
borówki czernicy Myrtilli fructus to czarne jagody o wspaniałym smaku. Chętnie je zjadamy surowe lub w postaci przetworów. Sok z jagód czernicy używany jest w tkactwie artystycznym do barwienia wełny, bawełny i jedwabiu (po zaprawieniu ałunem) na fioletowo, a tkanin lnianych- na błękitno.

Właściwości lecznicze
warunkuje bogaty zespół związków czynnych. Największe znaczenie mają garbniki, głównie pochodne katechiny, epikatechiny i antocyjany - glukozydy, galaktozydy i arabinozydy pochodne delfinidyny, cyjanidyny, peonidyny, petunidyny i malwidyny (15 związków) oraz dwa sambubiozydy cyjanidyny i delfinidyny. W jagodach występują też procyjanidyny B1 i B4, flawonoidy, kwasy organiczne i kwas elagowy. Istotny dla aktywności antyoksydacyjnej czarnych jagód jest resveratrol, którego obecność wykryto w surowcu w roku 2004.

Owoce borówki, ze względu na działanie ściągające garbników, są zalecane wewnętrznie w biegunkach, szczególnie u dzieci, zewnętrznie w stanach zapalnych błony śluzowej jamy ustnej i gardła. Duże dawki działają przeciwrobaczo.

Dawniej stosowano liście borówki czernicy w leczeniu lekkich przypadków cukrzycy, ale straciły one znaczenie w terapii, ze względu na możliwość zatruć. Obecnie największe zastosowanie w lecznictwie ma

Kompleks antocyjanów
wykazujących różnorodne właściwości farmakologiczne i związane z tym różne kierunki działania. Jednym z ważniejszych jest poprawa przepływu krwi w naczyniach żylnych, szczególnie kapilarnych, oraz zwiększanie ich szczelności. W badaniach na szczurach stwierdzono, że antocyjany czernicy chronią ściany żył i kapilar przed wzrostem przepuszczalności, powodowanym przez nadciśnienie. Może to być wynik hamowania aktywności elastazy - enzymu proteolitycznego, powodującego degradację włókien kolagenowych ścian naczyń. W innym badaniu antocyjany czernicy dwukrotnie silniej niż rutyna zmniejszały przepuszczalność naczyń, indukowaną chloroformem u królików i szczurów. Podane dożylnie chomikom syryjskim, poprawiały przepływ krwi, szczególnie w naczyniach kapilarnych mięśni szkieletowych i skóry. Także u chomików syryjskich zmniejszały uszkodzenia drobnych naczyń krwionośnych, powstałe w wyniku niedokrwienia i reperfuzji, powodując zmniejszenie adhezji leukocytów do ścian naczyń, działając ochronnie na endotelium i poprawiając przepływ krwi w kapilarach. W badaniach wpływu antocyjanów czernicy na naczynia wieńcowe, izolowane z serc świń, stwierdzono, że powodują one rozkurcz naczyń wieńcowych, nawet w bardzo niskich stężeniach, zapobiegając zmniejszeniu relaksacji naczyń (powodowanemu przez negatywny wpływ wolnych rodników tlenowych).

W cukrzycy
Zwiększanie przepuszczalności ścian kapilar i różnego rodzaju zaburzenia krążenia obserwowane są u diabetyków oraz u zwierząt z eksperymentalnie wywołaną cukrzycą. Dobrym sposobem zapobiegania powikłaniom powodowanym przez tę chorobę może być stosowanie owoców czarnej jagody. Skuteczność wyciągu z tego surowca w hamowaniu rozwoju wczesnych stadiów retinopatii (słabszą wprawdzie niż trokserutyny) wykazano w badaniach na szczurach. W innej pracy stwierdzono, że antocyjany borówki czernicy zmniejszały przenikanie albumin przez ściany kapilar i zapobiegały uszkodzeniu śródmiąższowych naczyń limfatycznych u szczurów, z doświadczalnie wywołaną cukrzycą. Długoterminowe podawanie preparatu antocyjanowego cofało już istniejące, spowodowane przez cukrzycę zmiany w przepuszczalności kapilar.

Działanie przeciwwrzodowe
Znane jest także hamowanie powstawania wrzodów żołądka i dwunastnicy, indukowanych przez kwas octowy, etanol, stres, niesterydowe leki przeciwzapalne u zwierząt doświadczalnych - przez podawanie wyciągu z czarnych jagód.

Aktywność przeciwutleniająca
Wiele prozdrowotnych działań antocyjanów borówki czernicy jest warunkowanych przez ich wysoką aktywność przeciwutleniającą. Wyciąg z owoców borówki w badaniach in vitro chronił frakcję LDL cholesterolu przed utlenieniem, w stężeniu 15-20 ug/ml, redukując powstawanie nadtlenków lipidów. Silne działanie antyoksydacyjne antocyjanów czernicy warunkowało hamowanie całego szeregu reakcji utleniania, powodowanych przez stres oksydacyjny, prowadzących do zmian degeneracyjnych w układzie dopaminergicznym, wiązanych z patogenezą choroby Parkinsona. W hodowli szczurzych hepatocytów antocyjany czernicy, w stężeniu 500 ug/ml, działały cytoprotekcyjnie, chroniąc przed uszkodzeniami powodowanymi przez wolne rodniki, generowane przez alkohol allilowy. Także z silną aktywnością antyoksydacyjną antocyjanów borówki czernicy wiąże się najsilniejsze, wśród badanych 10 wyciągów z owoców jagodowych, hamowanie wzrostu komórek ludzkiej leukemii HL 60 i raka jelita grubego HCT 116 oraz indukowanie apoptozy w tych komórkach.

Czarne jagody mogą się stać cennym lekiem w prewencji chorób, w których patogenezie ma udział stres oksydacyjny.

Zaburzenia wzroku
Antocyjany borówki czernicy mają obecnie największe znaczenie w leczeniu i prewencji zaburzeń wzroku. To także wiąże się w pewnym stopniu z ich aktywnością antyoksydacyjną. Powstawanie katarakty i degeneracja plamki żółtej są głównymi przyczynami pogarszania ostrości wzroku i ślepoty u osób starszych. W patogenezie tych zmian istotną rolę mają uszkodzenia powodowane przez wolne rodniki. W badaniach na szczurach, narażonych na działanie wolnych rodników, po 3 miesiącach stwierdzono u 70% zwierząt kataraktę i zmiany degeneracyjne w plamce żółtej. Podawanie zwierzętom wyciągu z owoców borówki czernicy zapobiegało całkowicie występowaniu zmian w rogówce i plamce żółtej. Wykonano wiele badań klinicznych efektywności terapeutycznej wyciągów antocyjanowych z owoców borówki czernicy, ale tylko jedno, z udziałem 51 pacjentów, dotyczyło wpływu tego leku na rozwój katarakty starczej u ludzi. Wyciąg z czarnych jagód, przyjmowany z witaminą E przez cztery miesiące, powodował hamowanie rozwoju zmian, a nawet obserwowano zmniejszenie zmętnienia rogówki. Niekontrolowane wprawdzie i dość słabe metodologicznie badania wskazywały także na poprawę wrażliwości siatkówki i zwiększenie pola widzenia u pacjentów z krótkowzrocznością i jaskrą - w wyniku leczenia antocyjanami czernicy przez 6 miesięcy. Badanie kliniczne z randomizacją, podwójnie ślepą próbą i kontrolą placebo, z udziałem 40 pacjentów z retinopatią spowodowaną przez cukrzycę lub nadciśnienie, wykazały skuteczność preparatu Myrtocyan (wyciąg z czarnych jagód, zawierający 25% antocyjanów), stosowanego przez miesiąc, i poprawę u 77-90% leczonych pacjentów (stwierdzoną badaniami angiograficznymi). Podobne wyniki uzyskano u pacjentów z wczesnym stadium retinopatii cukrzycowej, podając Myrtocyan przez 12 miesięcy. Ten sam preparat, podawany 30 zdrowym ochotnikom, hamował agregację płytek krwi, indukowaną przez kolagen i ADP.

Na zaburzenia krążenia
Liczne prace kliniczne potwierdziły korzystny wpływ na krążenie obwodowe - u pacjentów z zaburzeniami krążenia żylnego - różnych preparatów antocyjanów borówki czernicy. Preparat flawonoidowy Colladen, zawierający wyciągi z nasion winogron, owoców borówki czernicy i żurawiny błotnej, zmniejszał zatrzymywanie wody u kobiet w okresie przedmiesiączkowym i poprawiał stan nóg, usuwając uczucie ich ciężkości.

Piloci RAF-u mieli rację?
Wyniki badań wskazują na liczne możliwości stosowania preparatów zawierających antocyjany borówki czernicy w lecznictwie. Ogromne znaczenie dla pacjentów ma wpływ tych związków na widzenie przy złym oświetleniu. Największa liczba badań klinicznych, bo aż 30, dotyczyła właśnie wpływu antocyjanów borówki na widzenie w nocy. Poprawa widzenia przy braku światła jest bardzo ważna dla kierowców, pilotów i ludzi starszych, często ze zmianami degeneracyjnymi w oczach.

Wpływ antocyjanów borówki na widzenie w nocy wynika z przyspieszania regeneracji rodopsyny, zwanej też purpurą wzrokową, z aktywności enzymów w siatkówce i poprawy mikrokrążenia.

W świetle tych badań piloci RAF-u mieli rację! Jadanie dżemu z czarnych jagód poprawiało ostrość widzenia w nocy, pozwalało na szybsze dostosowanie się do ciemności i szybsze odzyskiwanie ostrości widzenia po ostrym błysku światła. Późniejsze badania, wykonane w latach 60., potwierdziły obserwacje z czasów wojny! W jednym z nich brało udział 40 wojskowych pilotów odrzutowców i helikopterów, podzielonych na dwie grupy. Grupa leczona przyjmowała tabletki Difrarelu, zawierające po 100 mg antocyjanowego wyciągu z czarnych jagód i 5 mg beta karotenu. Była też grupa kontrolna placebo. Uczestnicy badań raportowali łatwiejsze odzyskiwanie ostrości widzenia po gwałtownym błysku. Przyjmujący lek odczuwali mniejsze zmęczenie wzroku i poprawę adaptacji do gorszego oświetlenia. W badaniu z udziałem starszych pacjentów Difrarel, po 6 dniach leczenia, spowodował znacząco szybszą adaptację do ciemności.

 

Wątpliwości
Jednak nie wszystkie badania dały tak pozytywne wyniki. Praca kliniczna - wykonana w roku 2000, zgodnie z GCP, z udziałem 15 zdrowych, młodych i dobrze widzących mężczyzn, którzy podzieleni na dwie grupy, przyjmowali 160 mg/d wyciągu, zawierającego 25% antocyjanów lub placebo, przez 21 dni - nie wykazała leczniczego wpływu antocyjanów czernicy. Nie było istotnych statystycznie różnic między grupą przyjmującą lek, a grupą placebo w ostrości widzenia nocą i w zdolności oceny kontrastu przy gorszym oświetleniu. Odmienne wyniki, uzyskane w różnych badaniach, mogą być spowodowane stosowaniem różnych dawek i preparatów o niejednakowej zawartości związków czynnych oraz różnych metod oceny skuteczności. Metaanaliza prób klinicznych, dotyczących wpływu antocyjanów borówki czernicy na widzenie w nocy, wykonana w roku 2004, ocenia, że badania nie potwierdzają hipotezy o wpływie tych związków na widzenie w nocy, a znaczna część badań budzi wątpliwości pod względem metodologicznym. Ta surowa, ostrożna ocena nie zmienia faktu powszechnego stosowania preparatów z czarnych jagód w zaburzeniach widzenia, wynikającego z pozytywnych ocen skuteczności w wielu pracach i doświadczeń pacjentów. Zresztą, nawet autorzy metaanalizy w podsumowaniu stwierdzają, że uzyskane wyniki badań klinicznych i badań na zwierzętach wskazują na potrzebę dalszych prac, szczególnie z udziałem pacjentów z zaburzeniami widzenia w nocy.


Spór o to, czy antocyjany borówki czernicy poprawiają widzenie w nocy, czeka ciągle na rozstrzygnięcie!

Syndrom przewlekłego zmęczenia
Być może, zanim jeszcze ten problem zostanie wyjaśniony, owoce borówki czernicy znajdą nowe zastosowanie. Syndrom przewlekłego zmęczenia - dolegliwość trapiąca 522 kobiety i 291 mężczyzn na 100 000 ludności, o nie wyjaśnionej w pełni etiologii - może być powodowany przez stres oksydacyjny. W zalecanej terapii roślinnymi środkami o dużym potencjale antyutleniającym, ważnym i skutecznym lekiem mogą się stać antocyjany borówki czernicy.


dr n. farm. Jadwiga Nartowska
- Katedra i Zakład Farmakognozji i Molekularnych Podstaw
Fitoterapii Wydziału Farmaceutycznego
Akademii Medycznej w Warszawie

Piśmiennictwo:
Anonymus. Vaccinium myrtillus (Bilberry) Monograph. Alternative Med. Rev. 2001, 6 (5); 500-504; Barnes J., Anderson L., Phillipson J.D. Herbal Medicines. Pharmaceutical Press 2002 - London, Chicago; Bell D.R., Gochenaur K. Direct vasoactive and vasoprotective properties of anthocyjanin-rich extracts. J.Appl. Physiol. 2006, 100; 1164- 1170; Bertuglia S., Malandrino S., Colantuoni. Effect of Vaccinium myrtillus anthocyanosides on ischaemia reperfusion injury in hamster cheek pouch microcirculation. Pharmacological Research, 31(3/4), 1995; Bent S., Ko R. Commonly used herbal medicines in the United States: A review. Am. J. Med. 2004, 116; 478-485; Bruneton J. Pharmacognosy, phytochemistry medicinal plants. Lavoisier 1999 - Londres, Paris, New York; Canter P., Ernst E. Antocyanosides of Vaccinium myrtillus (Bilberry) for night vision - a systematic review of placebo-contolled trals. Surv.Ophthalmol. 2004, 49; 38-50; Christe S., Walker A., Hicks S., Abeyasekera S. Flavonoid supplement improves leg health and reduces fluid retention in pre-menopausal women in a double- blind, placebo-controlled study. Phytomedicine 2004, 11; 11- 17; Chung H.K., Choi S.M., Ahn B.O., Kwak H.H., Kim J.H., Kim W.B. Efficacy of troxerutin on streptozotocin - induced rat model in the early stage of diabetic retinopathy. Arzneimittelforschung 2005, 55 (10); 573- 80; Cohen-Boulakia F., Valensi P., Boulahdour H., Lestrade R., Hort-Legrand C., Behar A. In vivo sequential study of skeletal mescle capillary permeability in diabetic rats: Effect of anthocyanosides. Metabolism 2000, 49 (7); 880-885; Furosova A.Zh., Gesarevich O.G., Gonchar A.M., Trofimova N.A., Kolosova N.G. Dietary supplementation with bilberry extract prevents macular degeneration and cataracts in senesce- accelerated OXYS rats. Adv Gerontol. 2005, 16; 76-9 (wg abstract PubMed PMID:16075680); Katsube N., Iwashita K., Tsushida T., Kobori M. Induction of apoptosis in cancer cells by Bilberry (Vaccinium myrtillus) and the anthocyanins. J. Agric. Food Chem. 2003, 51(1); 68-75; Kohlmünzer S. Farmakognozja. Wyd. PZWL, 1998; Laplaud P.M., Lelubre A., Chapman M.J. Antioxidant action of Vaccinium myrtillus extract on human low density lipoproteins in vitro: initial observations. Fundam. Clin. Pharmacol. 1997, 11; 35-40; Logan A., Wong C. Chronic fatique syndrome: Oxidative stress and dietary modifications. Altern. Med. Rev. 2001, 6(5); 450-459; Magistretti M.J., Conti M., Cristoni A. Antiulcer activity of anthocyanidin from Vaccinium myrtillus. Arzneimittelforschung 1988, 38(5); 686-90; Matławska I. Farmakognozja. Ak. Med., Poznan 2005; Muth E., Laurent J., Jasper P. The effect of bilberry nutritional supplementation on night visual acuity and contrast sensitivity. Alternative Med. Rev. 2000, 5(2); 164-73; Nakajima J., Tanaka I., Seo S., Yamazaki M., Saito K. LC/PDA/ ESI-MS profiling and radical scavenging acticvity of antocyyanins in various berries. J. of Biomedicine and Biotechnology 2004, 5; 241-247; Rimado A.M., Kalt W., Magee J.B., Dewey J., Ballington J.R. Resveratrol, pterostilbene, and picetannol on vaccinium berries. J. Agric. Food Chem. 2004, 52 (15); 4713-9; Savickiene N., Dagilyte A., Lukosius A., Zitkevicius V. Medicina 2002, 38 (10); 970-5 (wg abstract PubMed - PMID: 12532704; Talavera S., Felgines C., Texier O., Besson C., Manach C., Lamaison J-L., Remesy C. Anthocyanins are efficiently absorbed from the small intestine in rats. J. Nutr. 2004, 134; 2275-2279; Talentowa K., Ulrichova J., Czak L., Sianek V. Cytoprotective effect of a bilberry extract against oxidative damage of rat hepatocytes. Food Chemistry 2007, 101; 91-917; Törrönen R., Häkkinen S., Kärenlampi S., Mykkänen H. Flavonoids and phenolic acids in selected berries. Cancer Letters 1997, 114; 191-192; Yao Y., Vieira A. Protective activites of Vaccinium antioxidants with potential relevance to mitochondrial dysfunction and neurotoxicity. Neurotoxicology 2007, 8; 93-100.




adres tego artykułu: https://www.panacea.pl/articles.php?id=2101