panacea.pl

:: Melisa lekarska - wieki tradycji i nowe możliwości
Panacea Nr 3 (16), lipiec - wrzesień 2006, strony: 8-11


Melisa lekarska
- wieki tradycji i nowe możliwości

Historia stosowania melisy w terapii liczy już ponad 2000 lat. Paracelsus nazywał ją eliksirem życia.

Pierwszy opis melisy zamieścił Theofrast z Eresos, uczeń Arystotelesa, żyjący ok. 370-287 p.n. Chr., w dziele Historia plantarum. Później pisali o tej roślinie m.in. Pliniusz w Historii naturalnej i Pedanios Dioskurides, który zalecał melisę w zaburzeniach menstruacyjnych, dolegliwościach reumatycznych, w kolce i do łagodzenia bólu po ukąszeniach owadów, opisując jej właściwości w Materia medica. Melisa znana była Arabom i z nimi w X w. trafiła do Hiszpanii, później mnisi przyczynili się do jej rozprzestrzenienia w Europie, gdzie już w wiekach średnich uprawiana była w celach leczniczych. Paracelsus rekomendował ją jako ożywiającą ludzi i wskazaną wszystkim uskarżającym się na dolegliwości nerwowe. W Helladzie uprawiano melisę nie tylko ze względu na właściwości lecznicze, ale i z powodu jej przydatności w pszczelarstwie. I to właśnie z pszczelarstwem wiąże się jej nazwa, bowiem meli w języku greckim oznacza miód, mellita - pszczołę miodonośną. W London Dispensary (1696) zapisano znamienne słowa: Wyciąg z melisy, podany każdego ranka w winie z Wysp Kanaryjskich, przywróci młodość i wzmocni mózg...

Melisa lekarska Melissa officinalis L.
to wieloletnia roślina zielna z rodziny wargowych (Labiatae), a według nowego podziału systematycznego – z rodziny jasnotowatych (Lamiaceae). Pochodzi z rejonu Morza Śródziemnego, obecnie jest uprawiana w wielu krajach świata. Osiąga wysokość do 100 cm, jest szarawo owłosiona, ma silny, miły zapach cytrynowy. Liście ogonkowe, sercowatojajowate, grubo ząbkowane. Kwiaty białawe lub różowawe, długości do 15 mm, zebrane w nibyokółki w kątach liści.

Właściwości lecznicze
Melissae folium warunkuje bogaty zespół związków czynnych, w skład którego wchodzą polifenole, głównie kwasy fenolowe i ich pochodne, flawonoidy oraz olejek eteryczny z nerolem - cytral B, geraniolem - cytral A, cytronelalem, linalolem i charakterystycznym dla tego olejku β-kariofylenem. Surowiec zawiera triterpeny, być może także inne związki o nieokreślonym jeszcze charakterze chemicznym, a istotnym działaniu. Nie jest jeszcze w pełni wyjaśnione, jakie związki warunkują poszczególne kierunki działania farmakologicznego surowca i jakie są mechanizmy tego działania, ale znana jest jego skuteczność terapeutyczna.

Uspokajająco i usypiająco
Melisa jest lekiem stosowanym od wieków w celu łagodzenia napięcia, drażliwości i niepokoju oraz dla ułatwienia zasypiania. Bezsenność jest powszechnie występującym problemem, powodowanym przez różnego rodzaju problemy zdrowotne i sytuacje związane ze stylem życia. Charakteryzuje się niezdolnością do zasypiania, snem zbyt płytkim, aby mógł dać odpoczynek, niemożnością wystarczająco długiego snu. Istnieje wiele sposobów radzenia sobie z tym problemem - terapia relaksacyjna, zachowanie odpowiedniego rytmu dobowego, stosowanie środków farmakologicznych, np. benzodiazepin. Tego typu leki, według FDA, mogą być jednak stosowane tylko do krótkiej terapii, ze względu na możliwość uzależnienia. Dlatego tak ważne są leki ziołowe OTC, które w wielu przypadkach mogą pomóc w zwalczaniu bezsenności. Takim lekiem jest liść melisy Melissae folium.
Działanie sedatywne surowca wiązano przez długi czas ze składnikami olejku eterycznego. Wskazywały na to badania Wagnera i Sprinkmeyera (1973), w których działanie uspokajające obserwowano przy podaniu myszom per os olejku. Nie obserwowano jednak zależności efektu sedatywnego od dawki. Późniejsze badania nie potwierdziły w pełni właściwości sedatywnych olejku. Podawanie myszom olejku melisowego dootrzewnowo nie wpływało na aktywność ruchową zwierząt i nie przedłużało czasu snu po pentobarbitalu. Wyraźne działanie uspokajające i nasenne wykazywał natomiast liofilizowany wyciąg wodno-alkoholowy (10%) z liści melisy. W dwóch testach behawioralnych znacznie zmniejszał aktywność ruchową myszy. Indukował sen po dawce pentobarbitalu niższej niż nasenna u 60-70% myszy i powodował znaczące przedłużenie czasu snu po dawce nasennej pentobarbitalu.
W wieloośrodkowym badaniu klinicznym, trwającym 4 tygodnie, z udziałem starszych osób z demencją i towarzyszącym jej znacznym podnieceniem, stosowanie olejku melisowego dało wyraźny efekt sedatywny. Pacjenci podzieleni na dwie grupy po 36 osób, przyjmowali lek - olejek melisowy i placebo - w formie logionu, którym smarowano oba ramiona i twarz. Po 4 tygodniach leczenia obserwowano zmniejszenie natężenia podniecenia towarzyszącego demencji o 30% u 60% pacjentów w grupie leczonej i o 14% w grupie przyjmujących placebo. Nastąpiła także poprawa jakości życia, wyrażająca się zwiększeniem czasu spędzanego w towarzystwie innych ludzi i na konstruktywnej aktywności. Można sądzić, że w działaniu sedatywnym melisy mają udział składniki olejku i związki hydrofilne surowca.

Przeciwskurczowo
Melisa jest stosowana w leczeniu objawów zaburzeń trawiennych, ze względu na działanie spazmolityczne i pobudzające wydzielanie soku żołądkowego. Działanie rozkurczające, warunkowane przez olejek melisowy i jego składniki, wykazano w wielu modelach doświadczalnych. Olejek z liści melisy działał spazmolitycznie w badaniach in vitro na izolowane jelito kręte świnki morskiej, dwunastnicę i nasieniowód szczura oraz jelito czcze i aortę królika.
W innym modelu doświadczalnym olejek z liści melisy, w stopniu zależnym od dawki, działał rozkurczająco na izolowane jelito kręte szczura, hamując powstawanie skurczu jako odpowiedzi na działanie chlorku potasu, chlorku acetylocholiny i 5-hydroksytryptaminy z IC50 około 20 ng/ml. Cytral, główny składnik olejku, silnie hamował skurcze jelita krętego w stopniu porównywalnym z olejkiem melisowym.

Przeciw wirusom
Pierwsze prace, dotyczące działania przeciwwirusowego melisy, ukazały się w połowie XX w. Wyciągi wodne z liści melisy zapobiegały hemaglutynacji i śmierci embrionów kurzych, powodowanych przez wirusy choroby Newcastle. Aktywność przeciwwirusową przypisywano frakcji garbnikowej melisy. Okazało się jednak, że wyciągi wodne z melisy zawierają poza taninami inne substancje o działaniu przeciwwirusowym - kwasy fenolowe. Ich działanie przeciw wirusom Herpes i Vaccinia wiązane jest z aktywnością kwasów fenolowych i ich pochodnych, wchodzących w interakcję z białkami wirusów. Stwierdzono, że także olejek eteryczny z liści melisy ma udział w działaniu przeciwwirusowym, hamował bowiem replikację wirusów Herpes simplex typu 2 w hodowli komórkowej. W badaniach aktywności surowców z 46 gatunków z rodziny Labiatae przeciw wirusom HIV-1 stwierdzono działanie wyciągu wodnego z liści melisy, który w stężeniu 16 µl/ml silnie hamował replikację wirusów. Wartość ED50 (50% dawki skutecznej) - 3,8 µl/ml wskazywała na najsilniejsze wśród badanych surowców działanie wyciągu wodnego z melisy, a wartość CD50 (50% dawki cytotoksycznej, obniżającej żywotność infekowanych wirusem komórek MT-4) na jego niską toksyczność. W dwóch badaniach klinicznych wykazano skuteczność wyciągu z liści melisy w leczeniu objawów infekcji wirusem opryszczki Herpes simplex i Herpes simplex labialis. Stosowanie leku powodowało zmniejszenie ognisk pęcherzyków, obserwowane już po dwóch dniach leczenia, i znacznie skracało okres powrotu do zdrowia. Warunkiem efektywności terapii okazało się rozpoczęcie leczenia już we wczesnym okresie infekcji.

Przeciw bakteriom
Olejek z liści melisy i wyciągi metanolowe z tego surowca działają przeciwbakteryjnie, hamując rozwój szczepów patogennych bakterii. Porównując działanie hamujące wzrost bakterii, grzybów i drożdży trzech olejków z gatunków roślinnych rodziny Labiateae, wykazano skuteczność wszystkich badanych substancji w stosunku do stosowanych szczepów, ale najsilniej działał olejek z liści melisy. Wśród wyciągów z pięciu surowców zielarskich, stosowanych do hamowania rozwoju patogennych szczepów, biorących udział w powstawaniu zapalenia przyzębia, metanolowy wyciąg z liści melisy działał słabiej niż wyciągi z innych surowców, hamując rozwój tylko pięciu z osiemnastu badanych szczepów w stężeniu MIC≥2048 mg/l. W badaniach aktywności wyciągów z roślin, stosowanych w medycynie ludowej w leczeniu chorób układu pokarmowego przeciw 15 szczepom Helicobacter pylori, stwierdzono średnio nasilone działanie wyciągu metanolowego z liści melisy, który w stężeniu 100 µg/ml hamował wzrost bakterii.

Gospodarka lipidowa
W badaniach na szczurach wyciąg wodny z liści melisy (100 g/l), podawany w dawce 2g/kg masy ciała szczura przez 28 dni, w 14 dni po wywołaniu u zwierząt hyperlipidemii redukował wysoki poziom ogólnego cholesterolu i lipidów, transaminaz alaninowej i asparaginowej, alkalicznej fosfatazy w surowicy krwi oraz poziom peroksydacji lipidów w tkance wątroby. Zwiększał też poziom glutationu. Podawanie wyciągu z liści melisy powodowało także cofanie się zmian degeneracyjnych w tkance wątroby.

Antyoksydacyjnie
Właściwości antyoksydacyjne liści melisy, wykazane w licznych pracach badawczych, są warunkowane przez znaczną zawartość polifenoli oraz właściwości olejku eterycznego. W porównaniu aktywności antyoksydacyjnej wyciągów wodnych z 21 roślin, stosowanych w leczeniu stanów zapalnych w medycynie ludowej Bułgarii, oraz zawartości polifenoli w badanych surowcach, wyciąg z liści melisy wykazał znaczna siłę antyoksydacji TEAC - 4,06 mM, wyższą niż Herba Mate i zbliżoną do aktywności zielonej herbaty.
W badaniach kinetyki peroksydacji oleju słonecznikowego w obecności wyciągów heksanowych, octanu etylu i etanolowych z czterech gatunków z rodziny Lamiaceae, stwierdzono silne hamowanie procesów utleniania oleju słonecznikowego przez wyciąg etanolowy z liści melisy.
Istotny udział kwasów fenolowych i ich pochodnych, szczególnie kwasu rozmarynowego w aktywności antyoksydacyjnej surowca oraz olejku z liści melisy, wykazano stosując metodę EPR.

Aktywność antytyreotropowa
Melissae folium to surowiec stosowany w medycynie ludowej, w leczeniu nadczynności tarczycy – choroby Gravesa, zaliczany do grupy leków naturalnych, wykazujących wpływ na funkcjonowanie tarczycy i działanie hormonów tarczycy. Choroba Gravesa ma prawdopodobnie podłoże immunologiczne, powodowana jest przez występujące we krwi chorych czynniki - immunoglobuliny pobudzające tarczycę - TSI lub TSAb. Są to immunoglobuliny Ig klasy 7S, podobne do TSH. TSI są przeciwciałami wiążącymi się z receptorami dla tyreotropiny TSH i wybiórczo pobudzającymi tarczycę. Melissa officinalis w badaniach in vivo i in vitro wykazała zdolność hamowania odpowiedzi komórek tarczycy na TSH. Wyciąg wodny z liści melisy okazał się silnym inhibitorem wytwarzania i aktywności cAMP, indukowanej przez TSH. Składniki wyciągu z melisy blokowały wiązanie się TSH z receptorem przez wpływ na hormon i na receptor, uniemożliwiając indukcję wytwarzania cAMP.

Nowe możliwości Melissae folium
W wielu starych źródłach opisywano melisę jako środek poprawiający pamięć. Thomas Coghan (1584) zalecał swoim uczniom jako codzienny napój - napar z melisy, który rozjaśnia w głowie, zwiększa zrozumienie i wyostrza pamięć. John Evelyn (1699) napisał: Melisa jest władcą umysłu, wzmacnia pamięć, goni precz melancholię.
W procesie uczenia się i zapamiętywania istotną rolę pełnią neurony cholinergiczne. Dlatego wyciągi z gatunków uważanych w ludowej medycynie Europy za poprawiające funkcje umysłu i pamięć, oceniano pod względem zdolności wiązania się z receptorami cholinergicznymi. Okazało się, że posiadają one zdolność wypierania [3 H]-(N)-nikotyny i [3 H]-(N)-skopolaminy z połączeń z receptorami muskarynowymi i nikotynowymi w homogenacie komórek kory mózgowej, a wśród badanych wyciągów z 7 gatunków roślin, do najsilniej działających należały wyciągi z melisy. Różne partie ocenianych surowców wykazywały odmienną aktywność, ale jedna z próbek liści melisy działała z siłą zależną od dawki, a jej aktywność była zbliżona do aktywności chlorku karabamylocholiny, znanego ligandu receptora nikotynowego.

Stwierdzenie aktywności cholinergicznej związków czynnych melisy otwiera nowe możliwości jej stosowania, zwłaszcza w chorobie Alzheimera.

Choroba Alzheimera, w której głównym zaburzeniem jest upośledzenie pamięci i możliwości uczenia się, jest najczęstszą formą otępienia ludzi w wieku średnim i starszym. Dotyka ona około 20 milionów ludzi na świecie. Etiologia tej choroby pozostaje nieznana, a jej cechą charakterystyczną jest występowanie złogów amyloidu i zmian zwyrodnieniowych w neuronach, szczególnie podatne są na te uszkodzenia neurony cholinergiczne. Obserwuje się także znaczne zmniejszenie ilości receptorów nikotynowych podgrupy α4 β2 o wysokiej zdolności wiązania acetylocholiny, w tych rejonach mózgu, które są odpowiedzialne za pamięć i funkcje poznawcze. Farmakoterapia choroby opiera się na podawaniu leków cholinergicznych, pobudzających receptory nikotynowe i muskarynowe oraz inhibitorów acetylocholinoesterazy, zwiększających poziom acetylocholiny, neuroprzekaźnika o dużym znaczeniu dla transmisji neuronalnej i prawidłowego funkcjonowania pamięci.
Stwierdzenie aktywności cholinergicznej wyciągu z liści melisy dało początek dalszym badaniom, w celu określenia wpływu melisy na funkcje poznawcze i możliwości stosowania tego surowca w leczeniu choroby Alzheimera. Przeprowadzono dwa badania kliniczne z udziałem młodych ochotników, którym podawano pojedyncze dawki wyciągu z liści melisy lub placebo w odstępach 7 dni. Do oceny wpływu melisy na możliwości poznawcze stosowano test komputerowy Cognitis Drug Research i dwie serie zadań matematycznych, którym uczestnicy byli poddawani przed podaniem leku i w 1, 2,5, 4 i 6 godzinie po podaniu leku. Wykonano także in vitro badania zdolności wyciągu do wypierania jonów nikotynynowych i skopolaminowych z połączeń z receptorami nikotynowymi i muskarynowymi w tkance kory mózgowej. Handlowy wyciąg z liści melisy, stosowany w pierwszym badaniu, charakteryzował się słabymi zdolnościami wiązania się z receptorami. Podawanie pojedynczych dawek wyciągu wpływało modulująco na nastrój i dokonania poznawcze młodych ochotników, w stopniu zależnym od dawki i czasu po podaniu leku. Zastosowane testy wykazały w pierwszym badaniu poprawę w dokładności uwagi po zastosowaniu dawki 600 mg, trwającą przez cały czas obserwacji, oraz zależne od dawki i czasu działania leku pogorszenie jakości pamięci. Wyciąg z liści melisy w najwyższej i najniższej dawce powodował także uspokojenie, obserwowane po 1 i 2,5 godzinie. Najwyższa dawka 900 mg powodowała także zmniejszenie „czujności” w porównaniu do placebo.
W drugim badaniu stosowano sproszkowane i kapsułkowane liście melisy, przygotowane z próbki surowca, wyselekcjonowanej pod kątem najsilniejszych właściwości cholinergicznych. Podawano ochotnikom dawki surowca 600 mg, 1000 mg i 1600 mg lub placebo w odstępach 7-dniowych, efekty oceniano przed podaniem oraz w 1, 3 i 6 godzinie po przyjęciu leku. Najistotniejsze, obserwowane efekty stosowania liści melisy to poprawa pamięci i nasilenie stanu uspokojenia przez cały czas obserwacji, po zastosowaniu najwyższej dawki melisy 1600 mg, oraz wydłużenie czasu zapamiętywania, wzrastające wraz ze zmniejszaniem dawki. Wszystkie stosowane dawki wpływały na możliwości dokonań mentalnych, ale dla dawki najwyższej obserwowano bardzo korzystne efekty działania – powodowała ona niewielkie, tylko w 1 i 3 godzinie po podaniu, znaczące w porównaniu z placebo, wydłużenie czasu zapamiętywania, jednocześnie istotną poprawę w dokładności zapamiętywania i zwiększenie uspokojenia przez cały czas obserwacji. Te wyniki pozwalają sądzić, że prawdopodobnie stosowanie dawek wyższych niż podawane w opisywanym badaniu, może poprawiać nastrój i możliwości poznawcze u młodych ludzi i jednocześnie stać się wartościowym środkiem w leczeniu choroby Alzheimera.
Wskazują na to także wyniki obserwacji klinicznych, prowadzonych przez 4 miesiące z udziałem pacjentów ze słabo i średnio nasiloną chorobą Alzheimera, w wieku 65-80 lat, którym podawano wyciąg alkoholowy 45% (1:1) z liści melisy. Stosowanie Melissae folium znacząco poprawiło funkcje poznawcze i zmniejszyło objawy demencji w grupie leczonej, w porównaniu z grupą przyjmującą placebo. Obserwowano także zmniejszenie pobudzenia u pacjentów przyjmujących wyciąg z melisy

Melissae folium, działając sedatywnie i zwiększając możliwości poznawcze, może stać się cennym środkiem w leczeniu choroby Alzheimera – tym bardziej, że nie powoduje działań niepożądanych.

Możliwość skutecznego stosowania preparatów z liści melisy o wysokiej aktywności cholinergicznej w terapii tej choroby, musi być jednak potwierdzona dalszymi badaniami.

dr n. farm. Jadwiga Nartowska

Dr n. farm. Jadwiga Nartowska jest adiunktem w Katedrze i Zakładzie Farmakognozji Wydziału Farmaceutycznego AM w Warszawie. Jest członkiem komitetu redakcyjnego dwutygodnika Farmacja Polska, Polskiego Towarzystwa Immunologii Doświadczalnej i Klinicznej, Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego.

Piśmiennictwo
Allahveriyev A., Duran N., Ozguven M., Koltas S. Antiviral activity of the volatile oils of Melissa officinalis L. against Herpes simplex virus type -2. Phytomedicine 11, 657-661, 2004; Akhondzadeh S., Naroozian M., Mohammadi M., Ohadinia S., Jamshidi A.H. et al. Melissa oficinalis extract in the treatment of patients with mild to moderate Alzheimer.s disease: a double blind, randomized, placebo controlled trial. J. Neurol. Neurosurg. Psychiatry, 74;863-866, 2003; Aufmolk M., Amir SM., Winterhoff H., Sourgens H. Hesch RD. Inhibition by certain plant extracts of the binding and adenylate cyclase stimulatory effect of bovine thyrotropin in human thyroid membranes. Endocrinology, 115;527-34,1984; Aufmkolk M., Ingmar J.C., Kubota K., Amir S. Extracts and auto-oxidized constituents of certain plants inhibit the receptor - binding and the biological activity of graves. immunoglobulins. Endocrinology, 116(5);1687-1693, 1985; Ballard C.G., O.Brien J. T., Reichtel K., Perry E.K. Aromatherapy as a safe and effective treatment for the management of agitation in severe dementia: The results of a double - blind with Melissa. J. Clin. Psychiatry, 63;553-558, 2002; Bolkent S., Yanardag R., Karabulut-Bulan O., Yesilyaprak B. Protective role of Melissa officinalis L. extract on liver of hyperlipidemic rats: A morphological and biochemical study. J. of Ethnopharmacology 99;391-398, 2005; Bremness L. Wielka księga ziół. Wiedza i Życie, Wwa 1991; Bruneton J. Pharmacognosy, Phytochemistry Medicinal Plant. Lavoisier, Paris, New York 1999; Carvalho A., Alviano D.S., Blank A., Alves P. et al. Melissa officinalis essential oil: antitumoral and antioxidant activites. J. Pharmacy and Pharmacology, 56;677-681, 2004; Herrmann E., Kucera L. Antiviral substances in plants of the mint family (Labiatae). I .Nontannin polyphenol of Melissa officinalis. Proc. Soc. Exp. Biol. Med., 124(3);869-74, 1967; Iauk L., Lo Bue A.M., Milazzo I., Rapisadra A., Blandino G. Antibacterial activity of medicinal plant extracts against peridotopathic bacteria. Phytother. Res. 17;599-604, 2003; Ivanova D., Gerova D., Chervenkov T., Yankova T. Polyphenols and anioxidant capacity of Bulgarian medicinal plants. J. of Ethnopharmacology 96;145-150, 2005; Kennedy D.O., Scholey A.B., Tildesley N.T., Perry E.K., Wesnes K.A. Modulation of mood cognitive performance following acute administration of Melissa officinalis (lemon balm). Pharmacology, Biochemistry and Behavior. 72;953-964, 2002; Kennedy D.O., Wake G., Savelev S., Tildesley N.T., Perry E.K. et al. Modulation of mood and cognitive performance following acute administration of single doses of Melissa officinalis (lemon balm) with human CNS nicotinic and muscarinic receptor - binding properties. Neuropsychopharmacology 28;1871-1881, 2003; Kostowski W. Farmakologia. Wyd. PZWL, Wwa 2001; Koytchev R., Alken R.G., Dundarov S. Balm mint extract(Lo-701) for topical treatment of recurring herpes labialis. Phytomedicine, 6;225-30,1999; Kohlmünzer S. Farmakognozja. Wyd. PZWL, Wwa 1998; Koch-Heitzmann I., Schulze W. Melissa officinalis L. Eine alte Arzneipflanzen mit neuen therapeutischen Wirkung. Deutche Apotheker Zeitung 124, (43);2137-2147, 1984; Kucera L., Herrmann E. Antiviral substances in plants of the mint family (Labiatae). I. Tannin of Melissa officinalis. Proc. Soc. Exp. Biol. Med., 124(3);865-9, 1967; Monografia Melissae folium: ESCOP Monographs, Thieme Verlag, Stuttgart 2003; Larrondo J., Agut M., Calvo-Torras. Antimicrobial activity of essence from Labiatae. Microbios. 82;171-172, 1995; Mahady G.B., Pendland S., Stoia A., Hamil A. et al. In vitro suscebility of Helicobacter pylori to botanical extracts used traditionally for the treatment of gastroindestinal disorders. Phytother. Res. 19;988-991, 2005; Marinova E.M., Yanishlieva N.V. Antioxidative activity of extracts from selected species of the family Lamiaceae in sunflower oil. Food Chemistry, 58 (30;245-248, 1997; Perry E., Pickering A., Wang W.W., Houghton P., Perry N. Medicinal plants and Alzheimer.s disease: from ethnobotany to phytotherapy. J. Pharm. Pharmacol. 51;527-534, 1999; Sadraei H., Ghannadi A., Malekshahi K. Relaxant effect of essential oil of Melissa officinalis and citral on rat ileum contractions. Fitoterapia 74;445-452, 2003; Santini F., Vitti P., Ceccarini G., Mammoli C. et al. In vitro assay of thyroid disruptors affecting TSH-stimulated adenyle cyclase activity. J. Endocrinol. Invest. 26;950-955, 2003; Soulimani R., Fleurentin J., Mortier F. et al. Neurotropic action of the hydroalcoholic extract of Melissa officinalis in the mouse. Planta Med. 57;105-109, 1991; Schulz V., Hänsel R., TylerV.E. Rational phytotherapy. Springer- Verlag, Berlin, Heidelberg 2001; Szweykowscy A.i J. Słownik botaniczny. Wiedza Powszechna, Wwa 1993; Wake G., Court J., Pickering A., Lewis R., Wilkins R., Perry E. CNS acetylocholine receptor activity in European medicinal plants traditionally used to improve failing memory. J. of Ethnopharmacology, 69;105-114, 2000; Wőlbling R.H., Leonhardt K. Local therapy of Herpes simplex with dried extract from Melissa officinalis. Phytomedicine, 1; 25-31, 1994; Yamasaki K., Nakano M., Kawahata T., Mori H., Otake T. et al. Anti-HIV-1 of herbs in Labiatae. Biol. Pharm. Bull. 21(8);829-833, 1998.




adres tego artykułu: https://panacea.pl/articles.php?id=210