panacea.pl

:: Co Się Tyczy Zapachów ... cz4
Panacea Nr 2 (11), kwiecień - czerwiec 2005, strony: 24-27


CO SIĘ TYCZY ZAPACHÓW ...

Eukaliptus, goździkowiec, koper, gardenia jaśminowa, hyzop lekarski, jaśmin, jałowiec, wawrzyn szlachetny, lawenda, lipia trójlistna.

Część 4


Olejki eteryczne są znane i używane od najdawniejszych czasów do pielęgnacji urody i zdrowia. Wśród wielu różnych zastosowań najważniejsze były działania terapeutyczne. Już w tekstach medycznych indyjskiej Ayurwedy opisywano stosowanie pachnących wyciągów w wielu zabiegach.
Aromaterapia jest jedną z metod medycyny naturalnej, polegającą na wykorzystaniu naturalnych olejków eterycznych, wprowadzanych do organizmu poprzez drogi oddechowe lub skórę. Opiera się na zastosowaniu leczniczych i terapeutycznych właściwości roślin, z wykorzystaniem odpowiadających im olejków eterycznych - poprzez inhalacje, masaże, kąpiele i okłady (kompresy).

Grecki lekarz Teofrast z Eresos napisał dzieło Co się tyczy zapachów - o leczniczym działaniu olejków, stanowiące fundament wiedzy o terapii olejkami eterycznymi.

Eukaliptus właściwy Eukaliptus właściwy (Eucalyptus globulus)
Należy do rodziny Myrtaceae. To jedno z najwyższych drzew świata! Zimozielone, o gładkiej, łuszczącej się korze. Licie skórzaste, często ustawiają się równolegle do padania promieni słonecznych (drzewa dają mało cienia). Kwiaty efektowne, ich głównym elementem są liczne barwne pręciki. Występuje w Australii, z nasadzenia także w innych częściach świata.
Olejek eukaliptusowy (Oleum Eucalypti) to bezbarwna lub zielonkawa ciecz o orzeźwiającym, palącym, a potem chłodzącym smaku oraz specyficznym zapachu. Olejek zawiera w składzie około 70-80% eukaliptolu (cyneol), pinen, kamfen, terpineol, aldehyd masłowy, walerianowy i kapronowy, alkohole: etylowy, amylowy i izoamylowy. Olejek eukaliptusowy jest antyseptykiem, działa przeciwzapalnie i przeciwbólowo (reumatyzm, artretyzm, bóle mięśni). Wzmacnia system immunologiczny, usuwa zmęczenie, objawy grypy, kaszel, reumatyzm, infekcje. Stosowany jest doustnie jako rozrzedzający wydzielinę oskrzelową i wykrztuśny. Zmniejsza stan napięcia mięśni gładkich, rozkurcza oskrzela, przywraca prawidłowe ruchy nabłonka rzęskowego, wyzwala odruch kaszlowy i działa przeciwbakteryjnie. Ma działanie przeciwbakteryjne i przeciwwirusowe. Stosuje się go w terapii infekcji górnych dróg oddechowych, kaszlu, bronchicie, zapaleniu zatok, katarze i w stanach zapalnych skóry, przy bólach reumatycznych i artretycznych. Działa bakteriobójczo (niszczy przede wszystkim gronkowce), przeciwzapalnie, dezynfekująco, dezodoryzująco. Kąpiele z dodatkiem olejku wskazane są dla osób cierpiących na choroby stawów i niektóre choroby skórne, jak trądzik, figówka, łuszczyca, liszaje, grzybice. Olejek eukaliptusowy pobudza mechanizmy odpornościowe ustroju. W przemyśle spożywczym stosowany jest do wyrobu różnego rodzaju słodyczy i napoi. Ma też zastosowanie w przemyśle perfumeryjno-kosmetycznym. Istnieje jeszcze olejek eteryczny eukaliptusowy, otrzymywany z rośliny o nazwie Eucaliptus citrodora, rosnącej w Brazylii, w Indiach i na Malajach. Olejek citrodora zawiera cytroneal, cytronelol i geraniol.

Caryophylli fructus - owoc goździkowca Goździkowiec korzenny (Eugenia caryophyllata)
Należy także do rodziny Myrtaceae. Jest to drzewo dorastające do 12 m wysokości. Ma liście eliptycznolancetowate, całobrzegie, z wierzchu błyszczące, zimozielone. Ulistnienie jest równoległe, kwiatostany baldachokształtne, kwiaty złożone z czerwonego kielicha, i różowo-białej korony, wielu pręcików i z jednego słupka. Jeszcze zamknięte, różowe pąki kwiatowe zbierane są na krótko przed kwitnieniem, a następnie suszone na słońcu, aż do uzyskania brązowej barwy. Po wysuszeniu dają popularną, intensywnie pachnącą przyprawę - goździki. Ojczyzną goździkowca są Moluki, uprawiany jest w Indiach, na Molukach, w Afryce, w Indonezji i w Sri Lance (Cejlon). Olejek goździkowy (Oleum Caryophylli) to bezbarwna lub żółtawa ciecz o bardzo silnym, przyjemnym, korzennym zapachu i palącym smaku. Głównymi składnikami tego olejku są eugenol (70-90%), octan eugenolu oraz L i B-kariofilen.

Olejek goździkowy jest antyseptykiem i środkiem przeciwbólowym, stosowanym w terapii reumatyzmu, artretyzmu i w infekcjach dróg oddechowych. Pobudza i rozjaśnia umysł, działa odkażająco, rozkurczowo, pobudzająco, leczy układ nerwowy i oddechowy, rozgrzewa.

Foeniculi fructus - owoc kopru włoskiego Używany jest do płukania jamy ustnej i gardła w stanach zapalnych, ropnych i gdy wydziela się nieprzyjemny odór z ust (działanie silnie odwaniające, odkażające i przeciwgnilne). Olejkiem goździkowym można smarować skórę w celu odstraszenia komarów, można go używać do kąpieli odświeżających i aromatyzujących ciało. Zewnętrznie stosowany na bolące dziąsła lub znieczulająco na zęby (w stomatologii goździki stosowane są jako lek antyseptyczny). Dodajmy jeszcze, że olejek goździkowy ma także właściwości pobudzające, zaliczany jest do afrodyzjaków. Ma zastosowanie w przemyśle farmaceutycznym, spożywczym, perfumeryjnym i kosmetycznym. W perfumerii jest składnikiem zapachów korzennych, egzotycznych.

Koper włoski (fenkuł) (Foeniculum vulgare)
Należy do rodziny Apiaceae. Jest to roślina dwuletnia lub wieloletnia. Łodyga naga, rozgałęziona. Liście trzykrotnie pierzaste. Drobne kwiaty zebrane w kwiatostany baldachowate. Występuje w krajach śródziemnomorskich, uprawiany jest w Europie. Olejek koperkowy (Oleum Foeniculi) to bezbarwna lub żółtawa ciecz o charakterystycznym, przyjemnym koperkowym zapachu i słodkawym smaku, przypominającym kamforę, z gorzkawym posmakiem. Zawiera anetol, safranol, aldehyd anyżowy, cytral, metylochawikol, fenchon, pinen oraz metyloizoeugenol, kamforę i limonen.

Olejek koperkowy działa przede wszystkim wiatropędnie, przeciwbakteryjnie, mlekopędnie, żółciopędnie, przeciwpasożytniczo i przeciwgrzybiczo, napotnie i moczopędnie.

Pobudza apetyt, zwiększa wydzielanie soku żołądkowego i jelitowego, podwyższa kwasowość treści żołądkowej, wywiera wpływ spazmolityczny na miocyty gładkie (rozkurczowy). Poprawia gospodarkę płynami ustrojowymi (cellulit, otyłość) i działa na system hormonalny kobiet (menopauza). Pobudza krwawienia miesiączkowe. Łagodzi zaburzenia gastryczne. Można go podawać zarówno dzieciom, jak i osobom w podeszłym wieku, jest bowiem całkowicie bezpieczny. W razie przedawkowania powoduje jedynie bóle brzucha i nadmierne pocenie się.

Gardenia jasminoides - gardenia jaśminowa Gardenia jaśminowa (Gardenia jasminoides)
Należy do rodziny Rubiaceae. Jest to wiecznie zielony krzew o białych, pachnących kwiatach. Kwitnie w lecie i jesienią, niektóre odmiany także zimą. Olejek z gardenii intensywnie wygładza skórę oraz nadaje jej aksamitną miękkość. Chroni skórę przed odwodnieniem, ułatwia zatrzymywanie wody w naskórku, wygładza oraz zmiękcza naskórek, a także łagodzi podrażnienia.

Hyzop lekarski (Hyssopus officinalis)
Należy do rodziny Lamiaceae. Jest byliną, półkrzewem gałęzistym o łodygach dołem zdrewniałych i gęsto ulistnionych. Liście lancetowate, siedzące, ułożone parami lub więcej, naprzemianległe, całobrzegie. Kwiaty ciemnobłękitnofiołkowe, rzadko białe lub różowe – w nibyokółkach, w kątach liści, a w górnych częściach łodyg zebrane w kłos. Rośnie na podłożu wapiennym, na suchych i słonecznych zboczach i łąkach lub pod murami, czasem w ogrodach, zwłaszcza w starych ogrodach przyklasztornych benedyktynów i cystersów. Olejek hyzopowy (Oleum Hyssopi) zawiera m. in. pinokamfen, pinen, cineol i kamfen. Znajduje zastosowanie w bólach reumatycznych, schorzeniach górnych dróg oddechowych.

Olejek hyzopowy reguluje ciśnienie krwi i krążenie. Łagodzi napięcia nerwowe, ma działanie tonizujące, wzmacnia system immunologiczny.

Jest także środkiem przeciwpotnym, działa przeciwzapalnie, przeciwbakteryjnie, wiatropędnie. Stosowany przeciwko sińcom (w postaci zimnych okładów), także do leczenia skaleczeń, poparzeń, otarć naskórka i innych ran powierzchownych. Również w przypadkach egzemy i zapalenia skóry. Ma zastosowanie w perfumerii.

Jaśmin lekarski (Jasminum officinale)
Jasminum officinale - jaśmin lekarski Należy do rodziny Oleaceae. Ma liście złożone z 3-9 listków, długości 1-6 cm. Kwiaty są białe. Najczęściej kwitnie od wczesnego lata ("Ja jestem noc czerwcowa, królowa jaśminowa" - brzmiały słowa znanej niegdyś piosenki) - do jesieni. Owocami są drobne jagody. Jaśmin pochodzi z obszaru rozciągającego się od Iranu do Chin. Olejek jaśminowy jest szczególnie przydatny dla osób o spierzchniętej, suchej i wrażliwej skórze. Należy go jednak używać w bardzo małych ilościach. Ma też zastosowanie w perfumerii.

Jałowiec zwyczajny (Juniperus communis)
Należy do rodziny Cupressaceae. Jest to krzew rosnący w całej Europie i Azji. Igły zimozielone, proste, kłujące. Szyszkojagody czarne, z sinawym nalotem.
Olejek jałowcowy (Oleum Juniperi) ma charakterystyczny zapach, znany nam z polskich lasów. Otrzymuje się go przez destylację owoców (szyszkojagód).

Olejek jałowcowy ma działanie łagodnie uspokajające, usuwa zmęczenie, ułatwia zasypianie.

Juniperus communis - jałowiec zwyczajny Posiada właściwości odkażające i moczopędne, doskonale wpływa na układ trawienny, narządy kobiece i układ krążenia. Jest stosowany przy nieregularnych cyklach menstruacyjnych, bólach menstruacyjnych oraz przy reumatyzmie. Jest środkiem moczopędnym, zwiększa też odporność organizmu. Reguluje gospodarkę płynami (cellulit, otyłość), obniża ciśnienie krwi. Działa tonizująco, zmniejsza bezsenność i łagodzi stany stresowe, pobudza apetyt. Stosowany jest w zaburzeniach trawienia, także w schorzeniach układu wątrobowo-żółciowego i pęcherza moczowego. Zwiększa wydzielanie soku żołądkowego, działa żółciopędnie i moczopędnie. Jako środek antyseptyczny stosuje się go przy trądziku, łupieżu tłustym i łojotoku.

Laurus nobilis - wawrzyn szlachetny Wawrzyn szlachetny (Laurus nobilis)
Należy do rodziny Lauraceae. To wiecznie zielony, dekoracyjny krzak albo drzewo, wyrastające nawet do 10 m. Liście lancetowe, skórzaste, powierzchnia ciemnozielona i błyszcząca, dół matowy, bok trochę falisty. Kwiaty żółto-białe, po 4-6 w pachwinach liści. Owocem jest czarna jagoda. Kwiaty i liście aromatyczne, aromat owoców bardzo mocny. Pochodzi z Azji Mniejszej i Półwyspu Bałkańskiego, występuje w wielu krajach europejskich, w rejonie śródziemnomorskim. Od czasów starożytnych uprawiany był w Grecji i w Rzymie. Olejek laurowy (Oleum Lauri) zawiera cineol, pinen, felandren, terpineol, geraniol, eugenol, metileugenol. Jest środkiem dermatologicznym, stosowanym przy stanach zapalnych skóry, takich jak liszaje, wysypki, grzybicze zapalenia skóry. Stosowany także do sporządzania maści rozgrzewających, uśmierzających ból i rozszerzających drobne naczynia krwionośne (przy leczeniu reumatyzmu). Ma działanie bakteriobójcze i bakteriostatyczne.

Lawenda lekarska (Lavandula officinalis)
Należy do rodziny Lamiaceae. Łodygę ma wzniesioną i wyrastającą od 20 do 60 cm wysokości. Liście równowąskie, lancetowate, całe pokryte kutnerem, na brzegach lekko podwinięte i osadzone parami okółkowo i naprzemianlegle. Kwiaty drobne, fiołkowo- niebieskie, prawie bez szypułek, zebrane na szczytach łodyg w kłosowate kwiatostany o bardzo silnym i przyjemnym zapachu. Lawenda jest rośliną śródziemnomorską, lecz uprawiana jest w wielu krajach Europy. Olejek lawendowy (Oleum Lavandulae) jest bezbarwną lub jasnożółtą cieczą o bardzo przyjemnym zapachu i gorzkim, wstrząsającym, kolońskim smaku. W jego składzie chemicznym można wyróżnić między innymi octan linalilu (30-60%), linalol (10-30%), alkohol amylowy, borneol i geraniol.

Olejek lawendowy ułatwia trawienie, działa wiatropędnie i przeciwskurczowo, a także słabo znieczulająco w obrębie przewodu pokarmowego. Poza tym działa uspokajająco i uśmierzająco w bólach głowy na tle depresyjnym.

Lavandula officinalis - lawenda lekarska Jest to środek antyseptyczny i przyspieszający gojenie ran, oparzeń i podrażnień skóry. Stosowany przy przeziębieniu, katarze, zapaleniu gardła, astmie. Działa przeciwbólowo przy reumatyzmie, migrenie, zapaleniu ucha. Ma silne właściwości uspokajające, przeciwdepresyjne, zmniejsza bezsenność i napięcie nerwowe. Obniża także ciśnienie krwi i zapobiega gromadzeniu się płynów w organizmie. Reguluje zaburzenia gastryczne, kolki, wzdęcia, nudności. Stosowany jest przy grypach, zapaleniu gardła, katarze, astmie. Ma działanie przeciwbólowe, bakteriobójcze, grzybobójcze i owadobójcze. Stosuje się go do leczenia trądziku. Zabija bakterie, które powodują infekcje skóry, równocześnie wygładza ją, obniża nadprodukcję łoju, zapobiega występowaniu blizn. Działa odmładzająco na skórę i zmniejsza zmarszczki. Wpływa też na skórę głowy, pomagając przy regeneracji włosów, ogranicza też ich wypadanie. Łagodzi skutki ukąszeń owadów i poparzenia pokrzywą. Odpędza mole. Olejek lawendowy jest powszechnie stosowany w przemyśle perfumeryjno-kosmetycznym, także w produkcji wódek i likierów.
Jest jeszcze Lavandula fragrans, czyli lawendyna, która jest hybrydą lawendy. Olejek lawendynowy przypomina olejek lawendowy, lecz działa nieco słabiej.

Lippia citriodora triphylla - lipia trójlistna Lipia trójlistna (Lippia citriodora triphylla)
- czyli cukrownica, alozja trójlistna. Należy do rodziny Verbenaceae. Liście wąskie, ogruczolone, silnie pachnące; kwiaty drobne, bladofioletowe lub białe, w gęstych, szczytowych kwiatostanach. Pochodzi z Ameryki Południowej (Chile, Argentyna). Olejek werbenowy zawiera głównie cytrol (do 70%), ponadto limonen, mircen i geraniol. Czysty olejek werbenowy używany jest w przemyśle perfumeryjnym do aromatyzowania mydeł, szminek, toników i olejków do pielęgnacji skóry. Jest składnikiem wielu drogich perfum. Olejek zbliżony do werbenowego otrzymuje się też z jednego z gatunków palczatki - Cymbopogon.

dr n. farm. Bożena Kowalczyk

dr n. farm. Bożena Kowalczyk ukończyła studia na Uniwersytecie Śląskim w Katowicach, na Wydziale Biologii i Ochrony Środowiska. W roku 2003 uzyskała stopień doktora nauk farmaceutycznych (specjalność: botanika farmaceutyczna) na Śląskiej Akademii Medycznej. Pracuje w Katedrze i Zakładzie Botaniki Farmaceutycznej i Zielarstwa ŚAM w Sosnowcu. Zainteresowania zawodowe: rośliny lecznicze, rośliny kosmetyczne, rozmieszczenie roślin leczniczych w makroregionie Polski południowej.




adres tego artykułu: https://panacea.pl/articles.php?id=181