panacea.pl

:: Chmiel
Panacea Nr 2 (7), kwiecień 2004, strony: 14-15


Chmiel Szyszki chmielu i lupulina są stosowane w stanach zmęczenia i wyczerpania nerwowego, w związanych z tym trudnościach w zasypianiu, przy nadpobudliwości nerwowej i płciowej.

Rycina z Herbarza Marcina z Urzędowa (1595)
Rycina z Herbarza Marcina z Urzędowa (1595)
Chmiel zwyczajny (Humulus lupulus L.) pochodzi z Azji i jest wieloletnią byliną dwupienną, należącą do rodziny Konopiowatych (Cannabinaceae). W stanie naturalnym występuje w wilgotnych zaroślach, lasach liściastych, przy płotach i przydrożach. Rośnie w strefie umiarkowanej Europy, również w Polsce, Azji i Ameryce Płn. Humulus lupulus jest rośliną przemysłową, używaną w piwowarstwie, uprawianą w wielu krajach europejskich. Posiada długą, kanciastą i wijącą się w prawo cienką łodygę, osiągającą długość nawet do 12 metrów. Na kantach łodygi występują haczykowate zadzierzyste włoski czepne. Liście chmielu są 3-5-klapowe, w nasadzie sercowate, o grubo ząbkowanych brzegach, z wierzchu bardzo szorstkie. Kwiaty występują w kątach liści. Wiatropylne kwiaty żeńskie są zebrane w żółtozielone kotkowate kwiatostany, zwane szyszkami, natomiast kwiaty męskie tworzą luźną wierzchotkę.

Tradycja
Chmiel jest znany z czasów starożytnych. Grecy i Rzymianie uprawiali go w celach leczniczych. Z czasów rzymskich pochodzi też nazwa lupulus, co oznacza małego wilka. Rzymianie uważali, że długie i cienkie pędy chmielu, oplatając drzewa duszą je, tak jak dusi swoją ofiarę wilk. Rzymianie i Grecy stosowali chmiel jako środek na bezsenność, brak apetytu oraz jako "środek uspokajający chucie płciowe", natomiast nie dodawano go do piwa. Prawdopodobnie dopiero ludy słowiańskie zaczęły dodawać chmiel do piwa, co zostało przejęte przez Germanów dopiero w VIII wieku. Spożywano również młode pędy chmielu jako warzywo, a włókno z nich służyło do wyrobu lin i grubych tkanin workowych. W średniowieczu dodawano chmiel do piwa przeznaczonego dla mnichów.

Sławianie, my lubim sielanki...
Także w Polsce chmiel ma długą i piękną tradycję, związaną przede wszystkim z popularnym - zarówno wśród ludu, jak i szlachty - piwem. XIX-wieczny poeta Kazimierz Brodziński dał w pemacie "Marzenie" sentymentalną, utopijną wizję sielankowego i szczęśliwego życia ludu polskiego, w której pojawia się chmiel jako stały element polskiego krajobrazu i narodowej tradycji:

Niech wkoło po dąbrowach piosnka się odzywa,
Głosząca wczasy ludu, wesela i żniwa.
Niechaj znikną pańszczyzny twarde ekonomy
I z przeklętą gorzelnią zgore Żyd łakomy.
Chmiel i pszczoły niech rzeźwią gościnne biesiady.
Niech widzę koło chatek i ule, i sady.
Nad Wisłą statków pełną u kamiennych brzegów -
Stolicę bez rogatek, celników i szpiegów;
W niej - strój polski i zwyczaj; wygnane - co cudze.
To mi, Boże, daj widzieć, a nie żal by było,
Choćby się dla snów takich niebo opuściło...

W lecznictwie
stosuje się szyszki chmielu, czyli owocostany żeńskie - Lupuli strobili, oraz lupulinę - Lupulinum, czyli otarte z wysuszonych żeńskich kwiatostanów włoski gruczołowe. Szyszki zbiera się, gdy są koloru jasnozielonego, w początkowym okresie kwitnienia. Oba surowce, zarówno szyszki, jak i lupulina, zawierają lotny olejek, żywice, flawonoidy, i garbniki. Skład olejku jest zmienny i zależy od pochodzenia surowca. Głównymi składnikami są terpeny i seskwiterpeny: mircen, farnezen, humulen, związki siarki, beta-kariofilen. Żywica zawiera głównie kwasy goryczowe: humulon i lupulon wraz z pochodnymi. Wśród frakcji flawonoidowej występują głównie: ksantohumnol i pochodne kwercetyny i kemferolu.

Działanie bakteriostatyczne
Kwasy goryczowe, głównie humulon i lupulon, które powodują przeciekanie błony komórkowej bakterii Gram-dodatnich, odpowiedzialne są za działanie bakteriostatyczne wobec tych bakterii. Związki zawarte w chmielu wykazują również słabą aktywność przeciwgrzybiczą.

Działanie uspokajające
Zarówno szyszki, jak i lupulina wykazują działanie uspokajające poprzez hamujący wpływ na czynność kory mózgowej, zmniejszenie wrażliwości niektórych ośrodków w rdzeniu przedłużonym i w rdzeniu kręgowym, a także utrudniając przenoszenie bodźców do mózgu. Za działanie uspokajające prawdopodobnie odpowiedzialny jest 2-metylo-3-buten-2-ol, który powstaje z alfa-kwasów goryczowych.

Działanie estrogenne
Chmiel zawiera związki o działaniu estrogennym, które przenikając przez skórę mogą powodować zaburzenia cyklu miesiączkowego kobiet zbierających owocostany, a także reakcje alergiczne skóry. Działanie estrogenne wykorzystuje się w celu hamowania pobudzenia płciowego, a także u kobiet w okresie klimakterium. Wyciągi z chmielu zmniejszają uderzenia ciepła towarzyszące temu okresowi. Działanie estrogenne szyszek chmielu jest ciągle kontrowersyjne i wymaga dalszych badań.

Humulus Lupulus L. - ilustracja z niemieckiego atlasu Köhlers Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte z roku 1887.
Humulus Lupulus L. - ilustracja z niemieckiego atlasu Köhlers Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte z roku 1887.
Leki
Dzięki działaniu sedatywnemu, szyszki chmielu i lupulina są stosowane w stanach zmęczenia i wyczerpania nerwowego, w związanych z tym trudnościach w zasypianiu, przy nadpobudliwości nerwowej i płciowej. Chmiel jest często stosowany wraz z korzeniem kozłka czy liściem melisy, które wykazują również działanie uspokajające. Humulus lupulus, ze względu na zawartości substancji gorzkich, wzmaga wydzielanie soku żołądkowego, a także pobudza łaknienie. Dlatego też chmiel zalecany jest w nerwicach żołądkowo-jelitowych i zaburzeniach trawiennych. Ze względu na swoje właściwości bakteriostatyczne zalecany jest również jako środek pomocniczy w leczeniu zakażeń bakteryjnych. Leki roślinne o działaniu uspokajającym zajmują szczególne miejsce w leczeniu nerwic u dzieci i młodzieży - ze względu ich łagodne, ale skuteczne działanie pozbawione wielu działań niepożądanych w porównaniu z lekami syntetycznymi.

Inne zastosowania
Szyszki chmielu są stosowane głównie w przemyśle piwowarskim, także w kosmetyce. Przy wypadaniu włosów stosuje się zewnętrznie wyciągi z szyszek chmielu. W Europie południowej młode pędy chmielu spożywa się podobnie jak szparagi, natomiast ze starszych łodyg otrzymuje się włókna tekstylne.

W preparatach Labofarmu
Tabletki uspokajające i Zioła uspokajające, produkowane przez Labofarm, zawierają w swym składzie szyszki chmielu. Są to preparaty o działaniu uspokajającym. Zalecane są w trudnościach w zasypianiu na tle nerwowym, w stanach niepokoju, pobudzenia nerwowego, nadpobudliwości nerwowej, a także w nerwicach wegetatywnych. Gama produktów Labofarmu o działaniu uspokajającym zostanie w najbliższym czasie poszerzona o kolejny preparat - granulat ziół uspokajających Valegran.

mgr farm. Maria Piaskowska - Labofarm

lupus (łac. lupus = wilk) - w medycynie słowo to oznaczało tradycyjnie gruźlicę skóry (toczeń). W j. polskim zwrot "złapać wilka" znaczył też ogólnie gwałtownie zachorować (zwłaszcza przeziębienie, bóle reumtyczne, spowodowane siedzeniem na zimnym kamieniu itp.). W ogrodnictwie "wilk" to 'pęd szkodliwy dla drzewa lub krzewu'. To znaczenie najbliższe jest genezie nazwy chmielu, ze względu na długie, oplatające pędy tej rośliny.
sedatywny - uśmierzający ból, uspokajający, kojący (od nowołacińskiego słowa sedativa (pl) - sedo = uśmierzam).
Humulus Lupulus L. - ilustracja z niemieckiego atlasu Köhlers Medizinal-Pflanzen in naturgetreuen Abbildungen mit kurz erläuterndem Texte z roku 1887.

Piśmiennictwo
Borkowski M. Zarys farmakognozji. W-wa 1974; Kohlmünzer S. Farmakognozja. Wyd. Lekarskie PZWL, W-wa 2000; Lamer-Zarawska E. Nerwice u dzieci i młodzieży. "Wiadomości Zielarskie", nr 6/1997, ss. 4-6; Newall C.A., Anderson L.A, Phillipson J.D. Herbal Medicines. A Guide for Health-care Professionals. The Pharmaceutical Press, London 1996; Ożarowski A. Ziołolecznictwo. Poradnik dla lekarzy. PZWL, W-wa 1976; Samochowiec L. Kompendium fitoterapii dla lekarzy i farmaceutów oraz studentów medycyny. Wyd. Volumed, Wrocław 1995; Scientific Committee of ESCOP. ESCOP monographs: Lupuli flos. European Scientific Cooperative on Phytotherapy. Exeter, July 1997; [red.] Strzelecka H., Kowalski J. Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa. Wyd. Naukowe PWN, W-wa 2000.




adres tego artykułu: https://panacea.pl/articles.php?id=130