Home Szukaj Regulamin Kontakt
Menu główne
Strona główna
Prenumerata
Regulamin
Kontakt
Szukaj
Labofarm
IWLF Labofarm
Działy artykułów
Aktualności
Apiterapia
Aromaterapia
Badania
Badania kliniczne
Badania laboratoryjne
Centrum Fitoterapii
Człowiek i natura
Dermatologia
Dodatki żywnościowe
Edukacja
Felieton
Forum Aptekarskie
Herbarium
Historia
Historia i tradycja
Informacja naukowa
Informacje
Kosmeceutyki
Kosmetologia
Kultura
Kwiaty
Monografie roślin leczniczych
Natura i literatura
Natura i sztuka
Naturalne stanowiska
Nauka
Nauka i terapia
Nowości
Nutraceutyki
Od wydawcy
Ogrody
Ogrody botaniczne
Opieka farmaceutyczna
Opinie
Osobliwości
Owoce
Perspektywy
Pielęgnacja
Poczet wielkich fitoterapeutów
Podróże
Polemiki
Prace badawcze
Prawo
Problemy zdrowotne
Przyroda
Rośliny lecznicze
Rośliny niebezpieczne
Rynek
Stanowiska naturalne
Suplementy diety
Sztuka
Technologia
Terapia
Tradycja
Uprawy
Warzywa
Weterynaria
Wspomnienia
Wydarzenia
Z biblioteki
Z laboratorium
Zielarstwo
Zielnik
Zioła przyprawowe
Menu użytkownika
Nie masz jeszcze konta? Możesz sobie założyć!
Statystyki
userów na stronie: 0
gości na stronie: 6
Artykuły > Ogrody botaniczne > Ogrody botaniczne ...

Panacea Nr 4 (13), październik - grudzień 2005 strony: 28-31

Ogrody botaniczne i kolekcje roślin leczniczych

Tradycja starożytna
Od zarania swych dziejów człowiek wykorzystywał w celach leczniczych różne rośliny dziko rosnące. Później nauczył się je uprawiać, podobnie jak inne rośliny użytkowe. Już w starożytnym Egipcie powstawały ogrody, w których uprawiano wiele roślin leczniczych, m.in. koper, miętę, kminek, rącznik i szafran. Rośliny lecznicze znajdowały się w rajskich ogrodach Medów i Persów, którzy w wysokim stopniu opanowali sztukę ogrodniczą, i zapewne także w Babilonii, gdzie znajdowały się słynne ogrody królowej Semiramidy (Wiszące Ogrody), zaliczane do siedmiu cudów świata.
Grecy zakładali przede wszystkim ogrody użytkowe – sady z drzewami owocowymi (jabłoniami, gruszami, granatami, figami i oliwkami), gdzie wśród drzew znajdowały się też grzędy z ziołami i roślinami ozdobnymi. Przy świątyniach powstawały święte gaje, w których rosły między innymi cedry, platany, dęby, oliwki i cyprysy.

Pierwszy ogród, który można nazwać botanicznym, założył pod Atenami Arystoteles, a po jego śmierci prowadził go Teofrast, uczeń Arystotelesa, nazywany „ojcem botaniki” – autor pierwszych botanicznych opisów roślin.

Odtworzony starożytny perystyl w rzymskiej willi w Pompejach. Foto: Maria Lankosz-Mróz. Rzymianie przejęli kulturę ogrodniczą z podbitej Grecji i Egiptu. Rzymskie domostwa posiadały w swej wewnętrznej części perystyl ogrodowy, gdzie uprawiano, obok roślin ozdobnych, także rośliny przyprawowe i lecznicze. W Rzymie istniały także ogrody publiczne. Ludzie pracujący w rzymskich ogrodach posiadali bogatą wiedzę ogrodniczą, potrafili ozdobnie formować i szczepić drzewa, uprawiać różne rośliny użytkowe i ozdobne.
Wysoki poziom rozwoju osiągnęły ogrody arabskie. Arabowie nauczyli się ogrodnictwa od Greków i Persów. Najsłynniejsze ogrody znajdowały się w okolicach Damaszku i Bagdadu, a po podbiciu Hiszpanii – w Alhambrze i w Sewilli.

Perystyl (gr. naos peristylos, naos peripteros) – w okresie hellenistycznym i rzymskim prostokątny dziedziniec wewnętrzny, otoczony krytym portykiem, często z małym ogródkiem. Zachowane do dziś m.in. na wyspie Delos i w Pompejach.

Wirydarz (łac. viridarium - ogród lub park) – czworoboczny, wewnętrzny dziedziniec klasztorny otoczony krużgankami, przylegający do kościoła, wypełniony regularnym ogrodem ze studnią, rzeźbą lub drzewem pośrodku; także dawna nazwa małego ozdobnego ogrodu z kwiatami, ziołami i cienistymi drzewami.

Arboretum (od łac. arbor = drzewo; arboretum = zbiorowisko drzew, szkółka, także zarośla) – ogród różnych gatunków drzew i krzewów, hodowanych głównie dla celów badawczych.

W średniowieczu
zakładano ogrody głównie przy klasztorach – szczególnie benedyktynów, kartuzów i cystersów – jako ogrody ozdobno-kontemplacyjne (np. wirydarze i ogródki przy celach zakonników), użytkowe i lekarskie. Ogród przeznaczony wyłącznie do uprawy roślin leczniczych nazywano hortus medicus lub herbularius. Stanowił on często najważniejszą część ogrodów klasztornych, gdyż zakonnicy nieśli pomoc medyczną także wiernym świeckim. Miał zwykle regularny układ grządek, na których uprawiano rośliny z poszczególnych gatunków, dobranych według właściwości leczniczych. Grządki zebrane były w kwaterki zaprojektowane na planie kwadratu. Uprawiano m.in. tymianek, malwę, rutę, cząber, bazylię, hyzop i rzeżuchę. Ogrody te były również miejscem badań botanicznych i medycznych nad różnymi roślinami, a także badań nad aklimatyzacją roślin leczniczych obcego pochodzenia. Stały się one pierwowzorami późniejszych ogrodów botanicznych. Również w ogrodach zamkowych i rycerskich wydzielona była część zwana zielnikiem (herbarium), w którym uprawiano zioła lecznicze.

W okresie renesansu
ogrody roślin leczniczych, o podobnym układzie jak herbularius w ogrodach klasztornych, powstawały przy uniwersytetach, jako pomoc w nauczaniu medycyny i farmacji.

Wiele z ogrodów uniwersyteckich przekształcono później w ogrody botaniczne. Takim przykładem jest najstarszy z istniejących w Europie Ogród Botaniczny w Padwie, założony w 1545 r.

Teofrast - „ojciec botaniki”. Rzeźba w Ogrodzie Botanicznym w Padwie. Foto: Andrzej Mróz Ogród ten miał kształt koła o promieniu 84 m i był otoczony wysokim murem z 4 bramami. Podzielony był na symetryczne kwatery, mieszczące różne grupy roślin. W jego urządzaniu brali udział wybitni profesorowie i zielarze uniwersytetu w Padwie. Ogród istnieje do dziś w takim samym układzie, a jego plan był wzorem dla wielu późniejszych ogrodów botanicznych. Do dziś rośnie w nim pochodząca z XVI w. palma karłowata (Chamaerops humilis), nazwana „palmą Goethego” – na pamiątkę wizyty niemieckiego poety (zarazem przyrodnika) w 1786 r. W XVI w. powstało we Włoszech około 50 ogrodów botanicznych, gromadzących głównie kolekcje roślin leczniczych.

Nie tylko Italia
Pierwszy ogród botaniczny we Francji powstał w 1593 r. w Montpellier. Najstarszy ogród niemiecki powstał w 1580 r. w Lipsku, kolejny w 1597 r. w Heidelbergu. W 1640 r., na bazie wcześniejszego ogrodu roślin leczniczych, powstał ogród botaniczny w Jenie, a w jego późniejszym rozwoju znaczącą rolę odegrał Johann Wolfgang Goethe. W Anglii najstarszy ogród botaniczny założono w Oxfordzie w 1632 r., a najsławniejszy angielski ogród botaniczny w Kew powstał w roku 1754. W 1650 r. powstał ogród botaniczny w Uppsali, w którym w XVIII w. pracował Karol Linneusz – twórca binomicznej nomenklatury botanicznej, stosowanej do dziś. W 1706 r. założono w Moskwie ogród aptekarski, przekształcony później w uniwersytecki ogród botaniczny.

Obecnie na świecie istnieje ponad 1800 ogrodów botanicznych, najwięcej w Europie i USA.

W Polsce
Ogród botaniczny w Padwie. Fot. Maria Lankosz-Mróz część istniejących dziś ogrodów botanicznych powstała z przekształcenia wcześniejszych ogrodów lekarskich. Pierwszymi ogrodami polskimi, które można uznać za botaniczne, były ogrody królewskie, które istniały w Warszawie w 1 połowie XVII w. W ogrodach tych rosło kilkaset gatunków i odmian roślin, których spis opublikowano w tzw. Katalogu gdańskim. Pierwszym prawdziwym polskim ogrodem botanicznym był Królewski Ogród Botaniczny przy Szkole Lekarskiej w Grodnie, założony przez Jana Emanuela Giliberta na polecenie króla Stanisława Augusta. W 1782 r. Jan Gilibert utworzył ogród botaniczny przy budynku Collegium Medicum Uniwersytetu Wileńskiego.
Najstarszy z istniejących obecnie w Polsce, Ogród Botaniczny Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie powstał w 1783 r. Inicjatywa założenia pochodziła od doktora medycyny Jana Zemełki, który ufundował pierwszą w Krakowie katedrę botaniki lekarskiej, a ogród miał służyć jako pomoc w nauczaniu botaniki. W 1811 r. założony został ogród botaniczny we Wrocławiu. W tym samym roku przy Pałacu Kazimierzowskim w Warszawie powstał ogród, który miał służyć potrzebom Warszawskiej Szkoły Lekarskiej. W 1818 r. przeniesiono go w sąsiedztwo Parku Łazienkowskiego.

Obecnie w Polsce istnieje 31 instytucji uznanych za ogrody botaniczne, w tym 11 typowych ogrodów botanicznych oraz ogrody specjalistyczne: 7 ogrodów roślin leczniczych, 16 arboretów i 2 palmiarnie.

Wszystkie te ogrody zrzeszone są w organizacji o nazwie Rada Ogrodów Botanicznych w Polsce, która koordynuje ich działalność.

Ogrody botaniczne
Arbotreum Nadleśnictwa Kaliska w Wirtach k. Starogradu Gdańskiego. Foto: Waldemar Gwizdoń w Polsce: Ogród Botaniczny UJ w Krakowie; Ogród Botaniczny Uniwersytetu Wrocławskiego; Ogród Botaniczny Uniwersytetu Warszawskiego; Ogród Botaniczny UAM w Poznaniu; Ogród Botaniczny UMC-S w Lublinie; Ogród Botaniczny - Centrum Zachowania Różnorodności Biologicznej PAN w Warszawie-Powsinie; Górski Ogród Botaniczny Instytutu Ochrony Przyrody PAN w Zakopanem; Ogród Botaniczny IHAR w Bydgoszczy; Ogród Botaniczny Leśnego Parku Kultury i Wypoczynku w Bydgoszczy; Ogród Botaniczny Miasta Łodzi; Gołubieński Ogród Botaniczny w Kaszubskim Parku Krajobrazowym, między Kartuzami a Kościerzyną (pierwszy prywatny ogród botaniczny w Polsce).

Arboreta
i ogrody dendrologiczne to rodzaj ogrodów botanicznych, posiadających głównie kolekcje drzew i krzewów, zarówno rodzimego, jak i obcego pochodzenia. Wiele z nich ma także kolekcje bylin, w tym również roślin leczniczych. Arboreta powstawały często na bazie starych parków przypałacowych i dworskich. Najważniejsze arboreta w Polsce: Arboretum Instytutu Dendrologii PAN w Kórniku (najstarsze i najbardzej znane, około 100 ha powierzchni); Arboretum SGGW w Rogowie; Arboretum w Gołuchowie; Arboretum w Bolestraszycach koło Przemyśla; Arboretum w Wojsławicach koło Niemczy; Arboretum Leśne im. Stefana Białoboka w Sycowie; Arboretum w Kopnej Górze; Arboretum Leśne Warmii i Mazur w Kudypach koło Olsztyna; Arboretum Leśne w Zielonce; Arboretum w Kostrzycy; Arboretum Wyższej Szkoły Humanistyczno-Przyrodniczej w Sandomierzu; Arboretum Bramy Morawskiej w Raciborzu. Ogród Dendrologiczny w Przelewicach koło Pyrzyc; Ogród Dendrologiczny w Glinnej; Ogród Dendrologiczny AR im. A. Cieszkowskiego w Poznaniu; Arboretum Nadleśnictwa Kaliska w Wirtach (koło Starogardu Gdańskiego).

Palmiarnie
Ogród Roślin Leczniczych Katedry i Zakładu Farmakognozji Akademii Medycznej w Gdańsku. Foto: Waldemar Gwizdoń - zaliczane do ogrodów botanicznych – istnieją w Poznaniu (Palmiarnia Poznańska) i Gliwicach (Palmiarnia Miejska). Można w nich znaleźć także rośliny lecznicze i użytkowe, pochodzące z cieplejszych stref klimatycznych.

Ogrody roślin leczniczych
istnieją głównie przy uczelniach medycznych. Najważniejsze z nich, spełniające kryteria ogrodu botanicznego: Ogród Roślin Leczniczych AM we Wrocławiu; Ogród Roślin Leczniczych AM w Gdańsku; Ogród Roślin Leczniczych Instytutu Roślin i Przetworów Zielarskich w Plewiskach. Mniejsze ogrody lekarskie istnieją też m.in. przy akademiach medycznych w Krakowie, Lublinie i w innych miastach. W ogrodach tych uprawia się rośliny stosowane w ziołolecznictwie oraz stanowiące surowiec do produkcji leków. Dla celów dydaktycznych znajdują się tam też zwykle inne kolekcje, np. dział systematyki roślin, arboretum oraz kolekcje szklarniowe roślin tropikalnych i subtropikalnych, służące jako pomoc w nauczaniu botaniki. Prowadzi się tu także prace badawcze związane z wykorzystaniem różnych roślin do produkcji leków.

Kolekcje roślin leczniczych znajdują się w prawie wszystkich typowych ogrodach botanicznych, gdzie stanowią wraz z innymi roślinami użytkowymi jedną z najważniejszych kolekcji dydaktycznych.

Zasady i zadania
Ogród Botaniczny Uniwerytetu Jagiellnońskiego - współczesny wygląd najstarszej częsci Ogrodu. Foto: Andrzej Mróz Ogrody botaniczne to obiekty posiadające udokumentowane kolekcje roślin zielnych, drzew i krzewów, zgromadzone w działach służących celom dydaktycznym, edukacyjnym i badawczym. Typowe działy to systematyka roślin, biologia roślin, kolekcje drzew i krzewów w układzie systematycznym lub geograficznym (arboretum), kolekcje roślin z różnych siedlisk (wodne, górskie itp.) oraz kolekcje roślin użytkowych, wśród których wyróżnia się także działy roślin leczniczych. W odróżnieniu od zwykłych parków i ogrodów ozdobnych, wszystkie rośliny oznaczone są tabliczkami opisującymi ich przynależność systematyczną, nazwę łacińską i ewentualnie polską oraz pochodzenie geograficzne. Ogrody botaniczne muszą udostępniać swe zbiory szerokiej publiczności w celach edukacyjnych, a także rekreacyjnych.
Najważniejszym zadaniem wszystkich ogrodów botanicznych jest prowadzenie działalności naukowo-dydaktycznej na różnych poziomach. Są one także ważnymi centrami edukacji ekologicznej. Prócz funkcji dydaktycznych i edukacyjnych do głównych zadań, zarówno typowych ogrodów botanicznych, jak i arboretów oraz ogrodów roślin leczniczych, należy udział w ochronie różnorodności biologicznej. To zadanie wykonuje się poprzez badania nad gatunkami zagrożonymi i ginącymi na ich naturalnych siedliskach (in situ); ochronę ex situ (poza miejscem naturalnego występowania) – tworzenie w ogrodach kolekcji roślin zagrożonych i ginących, pochodzących ze znanych stanowisk naturalnych (rośliny te powinny być utrzymywane i rozmnażane w celu ich ochrony oraz ewentualnej reintrodukcji na stanowiska naturalne); tworzenie i prowadzenie banków zasobów genowych w postaci nasion lub tkanek roślinnych, przechowywanych w specjalnych warunkach (np. Bank Nasion w Powsinie i Leśny Bank Genów w Kostrzycy).
Dzięki ochronie ex situ uratowano już przed całkowitym wymarciem kilka gatunków z flory Polski, np. warzuchę polską (Cochlearia polonica), skalnicę błotną (Saxifraga hirculus) i marsylię czterolistną (Marsylea quadrifolia).
W ogrodach botanicznych prowadzi się też inne prace naukowo-badawcze z różnych dziedzin botaniki i ogrodnictwa, badania w zakresie aklimatyzacji i uprawy gatunków obcego pochodzenia itp. Ogrody odgrywają ważną rolę w popularyzacji roślin ozdobnych i użytkowych. Prowadzą stałą wymianę roślin, głównie w postaci nasion oferowanych poprzez specjalne wydawnictwa zwane Index Seminum, rozsyłane przez każdy ogród. Ostatnio ogrody botaniczne stały się też ważnymi ośrodkami kulturalnymi, w których organizuje się wystawy, koncerty, spektakle teatralne i poetyckie, wykorzystując do tego piękno plenerów. Najciekawsze polskie ogrody botaniczne i ich kolekcje roślin leczniczych zostaną przedstawione w następnych numerach Panacei.

dr Maria Lankosz-Mróz
- Ogród Botaniczny Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie

dr Maria Lankosz - Mróz ukończyła studia biologiczne na Uniwersytecie Jagiellońskim, jest doktorem nauk przyrodniczych. Od 1974 r. pracuje jako botanik w Ogrodzie Botanicznym Uniwersytetu Jagiellońskiego, przewodniczy Sekcji Ogrodów Botanicznych i Arboretów Polskiego Towarzystwa Botanicznego. Zajmuje się też fotografią krajobrazową i przyrodniczą, głównie botaniczną.


Najczęściej czytane
Zioła na choroby...
Fitoterapia w cho...
Ruszczyk kolczast...
Reumatoidalne zap...
Selen - pierwiast...
Lucerna - niedoce...
Nadciśnienie tę...
Propolis, mleczko...
Mniszek lekarski
Rośliny leczą b...
Pomarańcza
Wąkrota azjatyck...
Kora dębu i dęb...
Polifenole rośli...
Forum Naukowe W G...
Ostropest plamist...
Zioła na dziecie...
Czosnek - Antybio...
Zioła dla niemow...
Rumianek
Reklama
IWLF Labofarm Centrum Fitoterapii Panacea na poczcie
Nasze leki
IWLF Labofarm IWLF Labofarm IWLF Labofarm
Facebook Panacea
© 2005-2019 Panacea.pl. Wszelkie prawa zastrzeżone.