Home Rejestracja Szukaj Kontakt
Menu główne
Strona główna
Logowanie
Księga gości
Rekomenduj nas
Prenumerata
Kontakt
Szukaj
Labofarm
IWLF Labofarm
Działy artykułów
Aktualności
Apiterapia
Aromaterapia
Badania
Badania kliniczne
Badania laboratoryjne
Centrum Fitoterapii
Dermatologia
Dodatki żywnościowe
Edukacja
Felieton
Forum Aptekarskie
Herbarium
Historia
Historia i tradycja
Informacja naukowa
Informacje
Kosmeceutyki
Kultura
Kwiaty
Natura i literatura
Natura i sztuka
Naturalne stanowiska
Nauka
Nauka i terapia
Nowości
Od wydawcy
Ogrody
Ogrody botaniczne
Opinie
Osobliwości
Owoce
Perspektywy
Poczet wielkich fitoterapeutów
Podróże
Polemiki
Prace badawcze
Prawo
Problemy zdrowotne
Przyroda
Rośliny lecznicze
Rośliny niebezpieczne
Rynek
Stanowiska naturalne
Technologia
Terapia
Tradycja
Uprawy
Weterynaria
Wspomnienia
Z biblioteki
Z laboratorium
Zielarstwo
Zielnik
Zioła przyprawowe
Menu użytkownika
Nie masz jeszcze konta? Możesz sobie założyć!
Statystyki
userów na stronie: 1
gości na stronie: 1
Artykuły > Rośliny lecznicze > Skrzyp polny

Panacea Nr 4 (33), październik - grudzień 2010 strony: 5-7

Skrzyp polny – roślina lecznicza

Skrzyp polny Equisetum arvense L. należy do rodziny skrzypowatych Equisetaceae i gromady paprotników Pteridophyta. W lecznictwie stosowane jest ziele skrzypu polnego (pędy płone), którego monografie zamieszczają aktualne farmakopee: Farmakopea Polska VIII (tom II) i Farmakopea Europejska 6.0.
Obecnie występujące na Ziemi skrzypy (około 15 gatunków) to rośliny zielne, dorastające najwyżej do 1,3 m wysokości. Dzisiejsze skromne byliny są potomkami ogromnych drzewiastych skrzypów, które około 300 mln lat temu tworzyły rozległe bujne lasy na ziemi i miały znaczący udział w powstaniu pokładów węgla na naszej planecie. Zanim zaczęły służyć jako leki, zaopatrzyły nas w kopalne źródła energii.

E. arvense występuje powszechnie w Polsce, w Europie i na całym świecie z wyjątkiem Australii. Najchętniej rośnie, tak jak inni przedstawiciele tej rodziny, na stanowiskach wilgotnych, podmokłych, ale występuje też na stanowiskach suchych, piaszczystych, nierzadko jest trudnym do wytępienia chwastem [Piśmiennictwo 1-4]. Skrzyp polny jest trwałą rośliną zielną, rozmnaża się za pomocą zarodników i należy do roślin zarodnikowych, podobnie jak paprocie i mchy. Posiada korzenie, kłącza oraz pędy wzniesione. Wczesną wiosną wytwarza brązowe, soczyste, nierozgałęzione pędy zarodnikowe, zakończone kłosem zarodnikowym o barwie żółtoczerwonawej lub piaskowej. Na pędach zarodnikowych występują jedynie pochwy liściowe, a u szczytu zarodnioliście. Po dojrzeniu zarodników, które są produkowane od marca do maja, pędy zarodnikowe marnieją i giną. Po utworzeniu pędów zarodnikowych pojawiają się choinkowate pędy płone, rozgałęzione i zielone, o wysokości do 40 cm. Łodygi tych pędów są członowane, wewnątrz puste, o chropowatej powierzchni, impregnowane krzemionką, kruche i w węzłach łamliwe. W każdym węźle występują w okółkach drobne liście. Na powierzchni łodygi mają od 9 do 13 żeberek, choć bywa od 6 do 19. Pędy boczne, wznoszące się i żeberkowane, przeważnie nierozgałęzione, wyrastają z węzłów otoczonych brunatnymi pochwami liściowymi.

Używana u nas nazwa rośliny skrzyp pochodzi od specyficznego „skrzypienia”, które powstaje przy pocieraniu pędów. Łacińska nazwa Equisetum jest złożona z dwóch słów: equus - koń i seta - włosy tworzące ogon. Nawiązuje do wyglądu wysuszonych pędów skrzypu, które zebrane w większej ilości są rzeczywiście podobne do końskiego ogona [1-5].

Cenny surowiec
W zielu skrzypu polnego występuje wiele związków chemicznych, spośród których jako najważniejsze dla działania leczniczego można wyróżnić dwie grupy połączeń: pochodne naturalnych fenoli (flawonoidy i fenolokwasy) oraz związki mineralne, głównie pochodne krzemu. Pozostałe połączenia znajdujemy w mniejszych ilościach, mogą spełniać pomocniczą rolę w aktywności biologicznej ziela skrzypu. Ziele jest traktowane jako surowiec flawonoidowy, dlatego flawonoidy służą do standaryzacji tego surowca.

W surowcu występuje 0,3-1% flawonoidów. Obydwie farmakopee – zarówno polska, jak i europejska – wymagają, by ziele zawierało nie mniej niż 0,3% sumy flawonoidów w przeliczeniu na izokwercytrozyd. W grupie flawonoidów występują pochodne flawonolowe, glikozydy kemferolu i kwercetyny: ekwizetryna - 7-diglukozyd kemferolu, izokwercytryna (izokwercytrozyd) - 3-glukozyd kwercetyny oraz jej połączenia estrowe z kwasem malonowym, 3-soforozyd kwercetyny. Pochodne flawonu: genkwanina - 7-metylowy eter apigeniny i 4-glukozyd protogenkwaniny. Kwasy fenolowe, tzw. fenolokwasy: estry metylowe kwasów kawowego i protokatechowego, kwas chlorogenowy, ciekawy kwas dikawoilowinowy [3-7].

Połączenia mineralne znajdujemy w skrzypie w wysokiej ilości 15- 20%. Dominują związki krzemu. Krzem występuje w roślinach w postaci połączeń krzemoorganicznych, nieorganicznych i rozpuszczalnych polimerów. Tylko część z tych związków rozpuszcza się w wodzie i przechodzi do naparów lub odwarów oraz wchłania się w organizmie. Wśród połączeń mineralnych ziela skrzypu polnego związki krzemu stanowią 66%, z czego 10% w postaci rozpuszczalnej w wodzie. Pozostałe związki mineralne to sole glinu, magnezu i potasu [3-8].

Inne połączenia naturalne, występujące w zielu skrzypu w niższej zawartości, to fitosterole potwierdzone i wykryte w niewielkich ilościach: ß-sitosterol, kampestrol, izofukosterol i w śladowych ilościach cholesterol [5, 9]. Występują także kwasy polienowe, kwas askorbowy oraz cukrowce: glukoza, fruktoza, laktoza, sacharoza, alkohole cukrowe inozytol i mannitol [5, 6]. Według niektórych doniesień, w skrzypie polnym mogą występować w niewielkich ilościach alkaloidy, pochodne pirydyny, np. palustryna. Według innych obecność alkaloidów może być wynikiem zanieczyszczenia ziela skrzypu polnego przez skrzyp błotny Equisetum palustre L. [4-7a]. Nie stosowany w lecznictwie, zawiera on 1-3% alkaloidów pirydynowych, m.in. palustryny i nikotyny [4-7a]. Badania przeprowadzone w tym zakresie pozwoliłyby tę sprawę wyjaśnić.
W zielu 4 gatunków skrzypów, m.in. w E. arvense, stwierdzono obecność lektyn (połączenia cukrów z białkami - glikoproteidy) [10]. W innych badaniach wykazano, że w budowie hemicelulozybłon komórkowych skrzypu dominuje beta-D-glucan, połączony mieszanymi wiązaniami 1-3 i 1-4 [11, 12].

W lecznictwie i w kosmetyce
Ziele skrzypu jest znane i stosowane w lecznictwie jako roślinny środek moczopędny. Działanie to warunkują głównie flawonoidy i fenolokwasy zawarte w surowcu. Działają one także słabo przeciwbakteryjnie i przeciwzapalnie. Występuje wzmożone wydzielanie moczu oraz jonów chlorkowych, wraz z moczem wydalane są szkodliwe produkty przemiany materii. Nie występuje przy tym zakłócenie równowagi elektrolitycznej. Działanie moczopędne ziela skrzypu nie jest zbyt silne, raczej umiarkowane, dobrze służy do przepłukiwania i oczyszczania z połączeń szkodliwych dróg moczowych i nerek. Ziele skrzypu stosowane jest jako środek moczopędny bezpośrednio oraz w postaci mieszanek i innych produktów leczniczych w schorzeniach nerek i dróg moczowych, jako lek pomocniczy. W przypadkach zmniejszonego wydalania moczu, w infekcjach dróg moczowych, w kamicach nerek i pęcherza moczowego oraz w zapobieganiu wystąpienia kamicy, w stanach zapalnych i nieżytowych dróg moczowych, do usuwania złogów z dróg moczowych. Jako środek moczopędny i oczyszczający w schorzeniach prostaty, w celu poprawienia odpływu moczu. Pomocniczo w schorzeniach reumatycznych i gośćcowych. We wszystkich tych schorzeniach zastosowanie ziela skrzypu należy uzgodnić z lekarzem. Nie należy stosować w obrzękach z chorób sercowo-naczyniowych lub z upośledzenia czynności nerek [3-7].

Poza działaniem moczopędnym, skrzyp jest stosowany jako znany środek remineralizujący, przede wszystkim jako dostarczyciel do organizmu krzemu. Pierwiastek ten jest potrzebny organizmowi do szeregu ważnych procesów. Między innymi w drogach moczowych zapobiega powstawaniu złogów kamicowych i wspomaga działanie moczopędne flawonoidów. Krzem korzystnie wpływa na stan naczyń krwionośnych oraz narządów wewnętrznych, zapobiega demineralizacji tkanki kostnej i wspomaga uzupełnienie ubytków masy kostnej. Z tego powodu ziele skrzypu jest stosowne jako lek pomocniczy w osteoporozie oraz w gruźlicy. Zawarty w zielu skrzypu krzem poprawia i utrzymuje właściwą elastyczność błon śluzowych, kolagenu i tkanki łącznej, wspomaga leczenie schorzeń zwyrodnieniowych układu ruchu.
Utrzymuje elastyczność naskórka, zapobiega starzeniu się skóry oraz łamliwości paznokci i wypadaniu włosów, dlatego znajduje dość szerokie zastosowanie w kosmetyce. Ze względu na krzem, skrzyp wykazuje pewne niewielkie działanie przeciwkrwotoczne, znajdujące zastosowanie w drobnych krwawieniach z przewodu pokarmowego, płuc, także z nosa i przy nadmiernych krwawieniach menstruacyjnych. Rzadziej bywa stosowany w leczeniu obrzęków pourazowych oraz w poprawie gojenia się ran [3-7].
W ciągle trwających badaniach nad aktywnością biologiczną skrzypu polnego wykazano, głównie w skali in vitro, przeciwutleniające działanie różnych ekstraktów ze skrzypu, które ograniczały aktywność wolnych rodników [13, 14]. Zaobserwowano związany z działaniem przeciwutleniającym wpływ ochronny na wątrobę flawonoidowych składników skrzypu [15]. Stwierdzono także aktywność antyproliferacyjną surowca na liniach komórkowych nowotworów doświadczalnych oraz pewne właściwości przeciwdrobnoustrojowe i genotoksyczne [13, 16]. W badaniach na zwierzętach doświadczalnych odnotowano działanie przeciwcukrzycowe wyciągów z ziela skrzypu, połączone z poprawą pracy trzustki doświadczalnych szczurów [17, 18]. Również na zwierzętach doświadczalnych wykazano działanie uspokajające i przeciwdrgawkowe wyciągu wodno-alkoholowego z ziela skrzypu polnego [20]. Badano także aktywność hepatotoksyczną E. arvensa na zwierzętach doświadczalnych [18]. W badaniach klinicznych urolodzy japońscy zaobserwowali pewną poprawę w leczeniu łagodnego przerostu prostaty, po zastosowaniu tabletek Eviprostat, zawierających m.in. ekstrakt ze skrzypu polnego [21]. W warunkach klinicznych opracowano wstępnie przemiany flawonoidów i pochodnych kwasu hydroksycynamonowego w drogach moczowych po podaniu surowego ekstraktu ze skrzypu polnego pacjentom, otwierając drogę do dalszych badań farmakokinetycznych w tym zakresie [22]. Poprawę w stanie paznokci i skóry zaobserwowali dermatolodzy włoscy u pacjentów chorych na łuszczycę po podaniu wyciągu z ziela skrzypu [23]. W kosmetyce ziele skrzypu ma dość szerokie zastosowanie, wyraźnie zwiększyło się ono w ostatnich latach. Powodem tego jest działanie remineralizujące, oparte w dużym stopniu na krzemie. Poprawia stan skóry, włosów i paznokci. Działając przeciwdrobnoustrojowo i przeciwzapalnie, wspomaga gojenie nawet drobnych urazów skóry, wzmacnia warstwę naskórka, oczyszcza skórę. W tych celach ziele skrzypu jest stosowane również wewnętrznie, w formie naparów lub odwarów. Przywraca skórze zniszczonej z różnych powodów świeżość, elastyczność, poprawia jej wygląd i kondycję, zmniejsza skłonność do przetłuszczania skóry i stanów trądzikowych. Zapobiega łamliwości i kruchości paznokci. Wzmacnia włosy i zapobiega ich wypadaniu, przetłuszczaniu i łupieżowi. Ziele skrzypu stosowane jest w kosmetyce samodzielnie oraz w licznych preparatach z innymi roślinami i środkami kosmetycznymi [5-7, 24].

prof. dr hab. n. farm. Wojciech Cisowski

Prof. dr hab. n. farm. Wojciech Cisowski jest emerytowanym (od 2009) kierownikiem katedr farmakognozji akademii medycznych w Gdańsku (obecnie Uniwersytet Medyczny) i we Wrocławiu. Programy badawcze obu kierowanych przez niego katedr obejmowały: (1) badania nad składem chemicznym roślin leczniczych i o potencjalnym działaniu leczniczym; (2) badania biotechnologiczne roślin leczniczych, sterowanie biosyntezą związków naturalnych; (3) prace z zakresu uprawy i aklimatyzacji roślin leczniczych oraz chroniących zdrowie (ochrona środowiska naturalnego). W dorobku Profesora jest 115 prac doświadczalnych i inne opracowania – w sumie 300 publikacji. Wypromował 7 doktorów n. farm. i 4 doktorów habilitowanych n. farm. Brał udział w pracach różnych komisji dotyczących leku roślinnego, w tym rejestracji. Jest członkiem naukowych towarzystw krajowych i zagranicznych, m.in. Europejskiego Towarzystwa Fitochemicznego (PhSE).

Piśmiennictwo:
(1) Salomon E. P., Berg L. R., Martin D. W. Biologia. Wyd. MULTICO, Wwa 2007; (2) Szafer W., Kulczyński S., Pawłowski B. Rośliny polskie. PWN, Wwa 1988; (3) Bańkowski Cz., Serwatka J. O chwastach i ich zastosowaniu. PZWL, Wwa 1972; (4) Muszyński J. Farmakognozja. PZWL, Wwa 1957; (5) Matławska I. Farmakognozja. AM w Poznaniu 2005; (6) Kohlmünzer S. Farmakognozja. PZWL, Wwa 2000; (7) Lamer-Zarawska E., Kowal-Gierczak B., Niedworok J. Fitoterapia i leki roślinne. PZWL, Wwa 2007; (7a) Borkowski B. Zarys farmakognozji. PZWL, Wwa 1970; (8) Heathem A.Currie, Carole C. Perry. Chemical evidence for intrinsic Si within Equisetum cell walls. Phytochemistry 70, 2089-95/2009; (9) D’ Agostino M., Dini A., Pizza C., Senatore F., Aquino R. Sterols from Equisetum arvense. Boll. Soc. Ital. Biol. Sper. 60, 2241-45/1984; (10) Antoniuk V. O., Dubitskyi O. L. Carbohydrate specificity of lectins from plants of genus horsetail. Ukr. Biokhim. Zh., 73, 109-12/2002; (11) Sorensen I., Pettolino F. A., Wilson S. M., Doblin M. S., Johansen B., Bocic A., Willast W. G. Mixedlinkage (1->3 ), (1->4 )-beta-D-glucan is not unique to the Poales and is an abundant component of Equisetum arvense cell walls. Plant J. 54, 510-21/2008; (12) Fry S. C., Nesselrode B. H., Miller J. G., Mewburn B. R. Mixed-linkage (1->3, 1->4) –beta-D-glucan is a major henicellulose of Equisetum (horsetail ) sell walls. New Phytol. 179, 104-15/2008; (13) Milovanović V., Radulović N., Todorović Z., Stojanović G. Antioxidant, antimicrobial and genotoxicity screening of hydro-alkoholic extracts of five serbian Equisetum species. Plant. Foods. Hum. Nutr. 62, 113-19/2007; (14) Mimica-Dukic N., Simin N., Cvejic J., Jogin E., Orcic DE., Bozin P. Phenolic compounds in field horsetail (Equisetum arvense L.) as natural antioxidant. Moleculs, 17, 1455-64/2008; (15) Oh k., Kim D.H., Cho J.H., Kim Y.C. Hepatoprotective and free radical scavenging activities of phenolic petrosins and flavonoids isolated from Equisetum arvense. J. Etnopharmacol. 95, 421-24/2004; (16) Cetojević-Simin D. D., Canadanovic-Brunet J. M., Bogdanović G. M., Djilas S. M., Cetković G. S., Yumbas V. T., Stojiljković B. T. Antioxidative and antiproliferativeactivities of different horsetail (Equisetum arvense L. ) extracts. J. Med. Food. 13, 425-59/2010; (17) Safiych S., Fathallah F. B., Vahid N., Hossine N., Habib S. S. Antidiabetic effect of Equisetum arvense L. (Equisetaceae ) in streptozotocin-induced diabetes in male rats. Pak J. Biol. Sci. 10, 1661-66/2007; (18) Soleimani S., Azarbaizani F. F., Nejati V. The effect of Equisetum arvense (Equisetaceae) in histological changes of pancreatic beta-cells in streptozotocin- induced diabetic in rats. Pak J. Biol. Sci. 10, 426-4240/2007; (19) Baracho N. C., Vicent B. B., Arruda G. D., Sanches B. C., Brito J. Study of acute hepatotoxicity of Equisetum arvensa in rats. Acta Cir. Bras. 24, 449-52/2001; (20) Dos Santos J. G. Jr., Blanco M. M., Do Monte F. H., Russi M., Lanziotti V. M., Leal L. K., Cunha G. M. Sedative and anticonvulsant effect of hydroalcoholic extract of Equisetum arvense. Fitoterapia 76, 508-13/2005; (21) Tamaki M., Nakshima M., Nishiyama R., Ikeda H., Hiura M., Kanaoka T., Nakano T., Hayashi T., Ogawa O. Assessemant of clinical usefulness of Eviprostat for bening prostatic hyperplasia-comparison of Eviprostat tablet with a formulation containing two-times mora active ingredients. PIMD: 18634442 [PubMed - indexed for MEDLINE]; (22) Graefe E. U., Veit M. Urinary metabolites of flavonoids and hydroxycinnamic acids in human after application of a crude extract from Equisetum arvense. Phytomedicine 6, 231-49/1999; (23) Cantoresi E., Sorgi P., Arcese A., Bidoli A., Bruni F., Carnavale C., Calvieri S. Improvement of psoriatic onychodystrophy by water-soluble nail lacquer. JEADY 23, 832-34/2009; (24) Lamer-Zarawska E., Noculak-Palczewska A. Kosmetyki naturalne. Astrum, Wrocław 1994.


komentarz[0] |

© 2005-2011 Panacea.pl. Wszelkie prawa zastrzeżone.